<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>नारीवादी अध्ययन | ट्राईकॉन्टिनेंटल: सामाजिक शोध संस्थान</title>
	<atom:link href="https://thetricontinental.org/hi/studies/feminisms/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://thetricontinental.org/hi/studies/feminisms/</link>
	<description>international, movement-driven institution focused on stimulating intellectual debate that serves people’s aspirations.</description>
	<lastBuildDate>Tue, 28 Jul 2026 03:05:24 +0000</lastBuildDate>
	<language>hi-IN</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	
	<item>
		<title>कनक मुखर्जी (1921-2005)</title>
		<link>https://thetricontinental.org/hi/kanak_mukherjee/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 08 Mar 2021 07:00:25 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[नारीवादी अध्ययन]]></category>
		<category><![CDATA[अध्ययन]]></category>
		<category><![CDATA[Patriarchy]]></category>
		<category><![CDATA[feminism]]></category>
		<category><![CDATA[communism]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.thetricontinental.org/?p=38060</guid>

					<description><![CDATA[कनक मुखर्जी (1921-2005) संघर्षरत महिलाएँ, संघर्ष में महिलाएँ &#160; बीसवीं शताब्दी को अफ़्रीका और एशिया के साथ&#8211;साथ लैटिन अमेरिका में भी उभरे राष्ट्रीय मुक्ति संघर्षों को लिए जाना जाता है, जहाँ नव&#8211;औपनिवेशिक संरचनाओं ने औपचारिक रूप से स्वतंत्र देशों को अपने अधीन कर लिया था। 1917 में रूसी क्रांति की उपलब्धियों ने दक्षिणी गोलार्ध के [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong> कनक मुखर्जी (1921-2005)</strong></span></h2>
<h3 style="margin:2em 0;"><span style="color: #582e50;"><span class="s1">संघर्षरत</span> <span class="s3">महिलाएँ</span><span class="s4">, </span><span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">में</span> <span class="s3">महिलाएँ</span></span></h3>
<p> </p>
<div id="attachment_37433" class="wp-caption aligncenter"><img fetchpriority="high" decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-37433" class="wp-image-37433 size-full" src="https://www.thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-communal-cover-image-4.jpg" alt="" width="791" height="950" srcset="https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-communal-cover-image-4.jpg 791w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-communal-cover-image-4-250x300.jpg 250w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-communal-cover-image-4-768x922.jpg 768w" sizes="(max-width: 791px) 100vw, 791px"><p id="caption-attachment-37433" class="wp-caption-text" style="text-align:center;"><small><span style="color: #582e50;"><em>विमन एंड सेक्युलरिज़म (महिलाएं और धर्मनिरपेक्षता)</em>, जनवादी महिला समिति, तमिलनाडु की उपाध्यक्ष, मिथिला सिवारामन की एक पुस्तक। इस पुस्तक का लेखन और इसमें शामिल चित्र दोनों ही महिलाओं के अधिकारों के लिए धर्मनिरपेक्षता के महत्व को उजागर करते हैं।</span></small></p></div>
<p class="p1"><span class="s1">बीसवीं</span> <span class="s1">शताब्दी</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अफ़्रीका</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">एशिया</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span><span class="s2">–</span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">लैटिन</span> <span class="s1">अमेरिका</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">उभरे</span> <span class="s1">राष्ट्रीय</span> <span class="s1">मुक्ति</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">जाना</span> <span class="s1">जाता</span> <span class="s1">है</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जहाँ</span> <span class="s1">नव</span><span class="s2">–</span><span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">संरचनाओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">औपचारिक</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">स्वतंत्र</span> <span class="s1">देशों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">अधीन</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">लिया</span> <span class="s1">था।</span><span class="s2"> 1917 </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">रूसी</span> <span class="s1">क्रांति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">उपलब्धियों</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">दक्षिणी</span> <span class="s1">गोलार्ध</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">देशों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">किसान</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">श्रमिक</span> <span class="s1">वर्ग</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">प्रेरित</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">हमारे</span> <span class="s1">समय</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साम्राज्यवाद</span><span class="s2">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">मेहनतकश</span> <span class="s1">लोगों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">नेतृत्व</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">समानता</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">मुक्ति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">लड़ाई</span> <span class="s1">जारी</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">अनगिनत</span> <span class="s1">तरीक़ों</span> <span class="s1">से</span><span class="s2">, </span><span class="s1">पूरी</span> <span class="s1">ताक़त</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">आकार</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">है</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">दे</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">हैं।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">ट्राइकॉन्टिनेंटल</span><span class="s2">: </span><span class="s4">सामाजिक</span> <span class="s4">शोध</span> <span class="s4">संस्थान</span> <span class="s4">की</span> <span class="s4">संघर्षरत</span><i> </i><span class="s1">महिला</span><span class="s4">एँ</span><span class="s3"><i>, </i></span><span class="s4">संघर्ष</span><i> </i><span class="s4">में</span><i> </i><span class="s1">महिला</span><span class="s4">एँ</span> <span class="s4">शृंखला</span> <span class="s4">में</span> <span class="s1">हम</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">कहानियों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">प्रस्तुत</span> <span class="s1">करेंगे</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जिन्होंने</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">केवल</span> <span class="s1">राजनीति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">व्यापक</span> <span class="s1">क्षेत्र</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">योगदान</span> <span class="s1">दिया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">बल्कि</span> <span class="s1">जिन्होंने</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">संगठनों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">स्थापना</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">बीड़ा</span> <span class="s1">उठाया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">जिन्होंने</span> <span class="s1">बीसवीं</span> <span class="s1">सदी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">नारीवादी</span> <span class="s1">प्रतिरोध</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">रास्ता</span> <span class="s1">बनाया।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">सैद्धांतिक</span> <span class="s1">ज्ञान</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">संगठनात्मक</span> <span class="s1">तरीक़ा</span> <span class="s1">जो</span> <span class="s1">समय</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">बदलता</span> <span class="s1">है</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">इतिहास</span> <span class="s1">बनाता</span> <span class="s1">है</span><span class="s2"> (</span><span class="s1">अंग्रेज़ी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">जिस</span> <span class="s1">प्रक्रिया</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">प्रैक्सिस</span> <span class="s1">शब्द</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">इस्तेमाल</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">जाता</span> <span class="s1">है</span><span class="s2">), </span><span class="s1">उत्पीड़न</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">सामना</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">चल</span> <span class="s1">रहे</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">आधार</span> <span class="s1">प्रदान</span> <span class="s1">करता</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">उग्रपंथियों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">हम</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">विविध</span> <span class="s1">संगठनात्मक</span> <span class="s1">तरीक़ों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">अध्ययन</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">केवल</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">योगदान</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">बेहतर</span> <span class="s1">ढंग</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">समझने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">करते</span> <span class="s1">हैं</span><span class="s2">, </span><span class="s1">बल्कि</span> <span class="s1">ख़ुद</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">प्रेरित</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">करते</span> <span class="s1">हैं</span> <span class="s1">ताकि</span> <span class="s1">हम</span> <span class="s1">आज</span> <span class="s1">उत्पीड़न</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">शोषण</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">हमारी</span> <span class="s1">लड़ाई</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">आवश्यक</span> <span class="s1">संगठनों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">निर्माण</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">सकें।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">इस</span> <span class="s1">दूसरे</span> <span class="s1">अध्ययन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">हमने</span> <span class="s1"><b>कनक</b></span><b> </b><span class="s1"><b>मुखर्जी</b></span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">जीवन</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">विरासत</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">चर्चा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">है।</span><span class="s2"> 1921 </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">अविभाजित</span> <span class="s1">बंगाल</span><span class="s2">, </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">पैदा</span> <span class="s1">हुई</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">जनता</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">जन</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सेनानी</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">सक्रियता</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">समृद्ध</span> <span class="s1">आयाम</span> <span class="s1">हमें</span> <span class="s1">बीसवीं</span> <span class="s1">सदी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">स्थानीय</span><span class="s2">, </span><span class="s1">राष्ट्रीय</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span class="s1">स्तर</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">होने</span> <span class="s1">वाले</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">संगठनों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">इतिहस</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बताता</span> <span class="s1">है</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जिसने</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">साम्राज्यवाद</span><span class="s2">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">पूँजीवाद</span><span class="s2">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">जोड़ा।</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">शब्दों</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">: ‘</span><span class="s1">हम</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सवाल</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अलग</span> <span class="s1">करके</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">देख</span> <span class="s1">सकते</span> <span class="s1">हैं।</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">अधीनता</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">होने</span> <span class="s1">वाले</span> <span class="s1">भेदभाव</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">जड़ें</span> <span class="s1">वर्ग</span> <span class="s1">शोषण</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">निहित</span> <span class="s1">हैं</span><span class="s2">‘</span><span class="s5">।</span></p>
<p> </p>
<h2 style="margin:3em 0;"><strong><span style="color: #582e50;"><span class="s1">आजीवन</span> <span class="s1">प्रतिबद्ध</span> <span class="s1">सक्रियता</span></span></strong></h2>
<p class="p1"><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">जन्म</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">दासगुप्ता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">पूर्वी</span> <span class="s1">बंगाल</span><span class="s2"> (</span><span class="s1">अब</span> <span class="s1">बांग्लादेश</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">हिस्सा</span><span class="s2">) </span><span class="s1">के</span> <span class="s1">जेसोर</span> <span class="s1">ज़िले</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">छोटे</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">इलाक़े</span> <span class="s1">बेंदा</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">शिक्षित</span> <span class="s1">राष्ट्रवादी</span> <span class="s1">परिवार</span> <span class="s1">में</span><span class="s2"> 1921 </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">हुआ</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">दस</span> <span class="s1">साल</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">उम्र</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">स्वतंत्रता</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">हिस्सा</span> <span class="s1">लिया</span> <span class="s1">जब</span> <span class="s1">वो</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">परिवार</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">नमक</span> <span class="s1">सत्याग्रह</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">हुईं।</span> <span class="s1">भारत</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">पूरी</span> <span class="s1">उन्नीसवीं</span> <span class="s1">शताब्दी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">बीसवीं</span> <span class="s1">सदी</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">पूर्वार्ध</span> <span class="s1">सामाजिक</span> <span class="s1">सुधार</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">भरा</span> <span class="s1">हुआ</span> <span class="s1">था</span> <span class="s1">जहाँ</span> <span class="s1">जेंडर</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">होनी</span> <span class="s1">वाली</span> <span class="s1">बहस</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">मुद्दे</span> <span class="s1">केंद्र</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">प्रांत</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">तरह</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">गतिविधियों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">केंद्र</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">स्पष्ट</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाल</span> <span class="s1">मन</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">इसका</span> <span class="s1">गहरा</span> <span class="s1">असर</span> <span class="s1">हुआ</span><span class="s2">, </span><span class="s1">क्योंकि</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">बहुत</span> <span class="s1">क़रीबी</span> <span class="s1">रिश्तेदारों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">बहुत</span> <span class="s1">प्रभावित</span> <span class="s1">थीं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">प्रति</span> <span class="s1">सहानुभूति</span> <span class="s1">रखती</span> <span class="s1">थीं</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">बहुत</span> <span class="s1">कम</span> <span class="s1">उम्र</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">विधवा</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गई</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">आत्मकथा</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">चचेरी</span> <span class="s1">बहन</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">पीड़ा</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">याद</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">हैं</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जिसे</span> <span class="s1">अनिवार्य</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">वैरागी</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">जीवन</span> <span class="s1">जीने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">मजबूर</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">परंपरा</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">धर्म</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">आड़</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">चल</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">पितृसत्ता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">यह</span> <span class="s1">सबसे</span> <span class="s1">शुरुआती</span> <span class="s1">मुठभेड़</span> <span class="s1">थी।</span></p>
<p class="p3"><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">उपनिवेशवाद</span><span class="s3">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">भाग</span> <span class="s1">लिया</span> <span class="s1">जिसने</span> <span class="s1">भारत</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">क़ब्ज़े</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">सीधे</span> <span class="s1">तौर</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">विरोध</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">माँग</span> <span class="s1">की।</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">भाई</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">चचेरे</span> <span class="s1">भाई</span><span class="s3">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">सशस्त्र</span> <span class="s1">क्रांतिकारी</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s1">घर</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">हथियार</span> <span class="s1">छिपाते</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">जब</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">बैठकें</span> <span class="s1">होती</span> <span class="s1">थीं</span> <span class="s1">तब</span> <span class="s1">बच्ची</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">अधिकारियों</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">नज़र</span> <span class="s1">रखती</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">अवधि</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span><span class="s3">, </span><span class="s1">महिलाएँ</span> <span class="s1">उपनिवेशवाद</span> <span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">विध्वंस</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">समर्थकों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">निकलकर</span> <span class="s1">उग्रवादी</span> <span class="s1">प्रत्यक्ष</span> <span class="s1">कार्रवाई</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">विभिन्न</span> <span class="s1">रूपों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">प्रमुख</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">हैसियत</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">हथियारों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">वितरण</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">लेकर</span> <span class="s1">पर्चे</span> <span class="s1">बाँटने</span><span class="s3">, </span><span class="s1">लेख</span> <span class="s1">लिखने</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">सक्रिय</span> <span class="s1">भागीदार</span> <span class="s1">बनने</span> <span class="s1">तक</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">रहीं।</span> <span class="s1">युगांतार</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अनुशीलन</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">जैसे</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">सशस्त्र</span> <span class="s1">समूह</span> <span class="s1">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">बीसवीं</span> <span class="s1">शताब्दी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">शुरुआती</span> <span class="s1">बीस</span><span class="s3">–</span><span class="s1">पच्चीस</span> <span class="s1">सालों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">सक्रिय</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">इसके</span> <span class="s1">अधिकांश</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">शहरी</span><span class="s3">, </span><span class="s1">शिक्षित</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">बेरोज़गार</span> <span class="s1">युवाओं</span><span class="s3">– </span><span class="s1">जिनमें</span> <span class="s1">अविवाहित</span> <span class="s1">युवतियाँ</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">थीं</span><span class="s3">– </span><span class="s1">की</span> <span class="s1">श्रेणी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">आते</span> <span class="s1">थे</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">वे</span> <span class="s1">ज़्यादातर</span> <span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">अधिकारियों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">अलग</span><span class="s3">–</span><span class="s1">थलग</span> <span class="s1">हत्याओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अंजाम</span> <span class="s1">देते</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">धीरे</span><span class="s3">–</span><span class="s1">धीरे</span> <span class="s1">उपनिवेशवाद</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">प्रभावी</span> <span class="s1">ढंग</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">लड़ने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सीमाओं</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">व्यापक</span> <span class="s1">जन</span> <span class="s1">कार्रवाई</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">आवश्यकता</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">महसूस</span> <span class="s1">करते</span> <span class="s1">हुए</span><span class="s3">, </span><span class="s1">इन</span> <span class="s1">समूहों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">सदस्य</span><span class="s3"> 1920 </span><span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दशक</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">उभरते</span> <span class="s1">हुए</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गए।</span></p>
<p class="p3"><span class="s1">जब</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मध्य</span> <span class="s1">विद्यालय</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">थीं</span><span class="s3">, </span><span class="s1">तब</span> <span class="s1">वो</span> <span class="s1">बुनियादी</span> <span class="s1">मार्क्सवादी</span> <span class="s1">ग्रंथों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">पढ़ने</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">चर्चा</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">अध्ययन</span> <span class="s1">समूहों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गईं।</span><span class="s3"> 2001 </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">दिए</span> <span class="s1">गए</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">साक्षात्कार</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">शिक्षा</span> <span class="s1">हासिल</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">बताया</span><span class="s3">:</span></p>
<p style="padding-left: 40px;"><a href="#_edn2" name="_ednref2"></a></p>
<p class="p1" style="padding-left: 40px;"><span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">दौर</span> <span class="s1">था</span><span class="s2">– </span><span class="s1">की</span><i> </i><span class="s1">कोष्टो</span><i> </i><span class="s1">आमादेर</span><i> </i><span class="s1">कोरते</span><i> </i><span class="s1">होएछे</span><i> </i><span class="s1">मा</span><span class="s2"><span class="Apple-converted-space">  </span>(‘</span><span class="s1">हमें</span> <span class="s1">कितना</span> <span class="s1">कुछ</span> <span class="s1">करना</span> <span class="s1">पड़ा</span><span class="s2">, </span><span class="s1">ओ</span> <span class="s1">माँ</span><span class="s2">‘)</span><span class="s3">।</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">दिनों</span> <span class="s1">आपको</span> <span class="s1">सभी</span> <span class="s1">प्रकार</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">साहित्य</span><span class="s2">, </span><span class="s1">अंग्रेज़ी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">बंगाली</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">भारी</span> <span class="s1">संख्या</span> <span class="s1">में</span><span class="s2"> <span class="Apple-converted-space">  </span></span><span class="s1">मिलते</span> <span class="s1">हैं।</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">दैनिक</span> <span class="s1">अख़बार</span><span class="s2">, </span><span class="s1">कई</span> <span class="s1">बैठकें</span><span class="s2">, </span><span class="s1">इतने</span> <span class="s1">सारे</span> <span class="s1">सार्वजनिक</span> <span class="s1">भाषण</span><span class="s2"> – </span><span class="s1">आपके</span> <span class="s1">पास</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">चेतना</span> <span class="s1">बढ़ाने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">कितने</span> <span class="s1">सारे</span> <span class="s1">अवसर</span> <span class="s1">हैं।</span> <span class="s1">हमारे</span> <span class="s1">लिए</span><span class="s2">… </span><span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">हमें</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span><i> </i><span class="s1">मेनिफ़ेस्टो</span> <span class="s1">दिया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जिसे</span> <span class="s1">आपको</span> <span class="s1">छुपाकर</span> <span class="s1">रखना</span> <span class="s1">था</span><span class="s2"> … </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">अंग्रेज़ी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">था</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">मैं</span> <span class="s1">तब</span> <span class="s1">कक्षा</span> <span class="s1">आठ</span> <span class="s1">या</span> <span class="s1">नौ</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">थी</span><span class="s2"> … </span><span class="s1">देर</span> <span class="s1">रात</span> <span class="s1">गए</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जब</span> <span class="s1">दूसरे</span> <span class="s1">सो</span> <span class="s1">रहे</span> <span class="s1">होते</span> <span class="s1">थे</span><span class="s2">, </span><span class="s1">मैं</span> <span class="s1">मेनिफ़ेस्टो</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">लैम्प</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">रौशनी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">पढ़ती</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">शब्दकोश</span> <span class="s1">होता </span><a href="#_edn2" name="_ednref2">[2]</a></p>
<p class="p1"><span class="s1">1937 </span><span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">विश्वविद्यालय</span><span class="s1"> (</span><span class="s2">अब</span> <span class="s2">कोलकाता</span><span class="s1">) </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">बेथ्यून</span> <span class="s2">कॉलेज</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">दाख़िला</span> <span class="s2">लिया।</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">अवधि</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">नेताओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">तरह</span> <span class="s2">इन्होंने</span> <span class="s2">ऑल</span> <span class="s2">इंडिया</span> <span class="s2">स्टूडेंट्स</span> <span class="s2">फ़ेडरेशन</span><span class="s1"> (</span><span class="s2">एआईएसएफ़</span><span class="s1">) </span><span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">जन</span> <span class="s2">संगठनों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">माध्यम</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">काम</span> <span class="s2">करना</span> <span class="s2">शुरू</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">रेणु</span> <span class="s2">चक्रवर्ती</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">दोनों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">रास्ता</span> <span class="s2">अपनाया।</span><span class="s1"> 1938 </span><span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">सत्रह</span> <span class="s2">साल</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">उम्र</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">पार्टी</span><span class="s1"> (CPI) </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">गईं।</span> <span class="s2">वो</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">पार्टी</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">होने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">शुरुआती</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">सदस्यों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">थीं।</span> <span class="s2">सीपीआई</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">शुरुआती</span> <span class="s2">सदस्य</span> <span class="s2">रेणु</span> <span class="s2">चक्रवर्ती</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जो</span> <span class="s2">उनसे</span> <span class="s2">केवल</span> <span class="s2">चार</span> <span class="s2">साल</span> <span class="s2">बड़ी</span> <span class="s2">थीं</span><span class="s1">, </span><span class="s2">उस</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">को</span><span class="s1"> ‘</span><span class="s2">एक</span> <span class="s2">छोटी</span><span class="s1">, </span><span class="s2">पतली</span><span class="s1">, </span><span class="s2">कूदती</span><span class="s1">–</span><span class="s2">फाँदती</span> <span class="s2">लड़की</span><span class="s1">’ </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">याद</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">है।</span> <span class="s2">वह</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">प्रांतीय</span> <span class="s2">छात्र</span> <span class="s2">फ़ेडरेशन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कार्यकारी</span> <span class="s2">बोर्ड</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">एकमात्र</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">सदस्य</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">थीं।</span> <span class="s2">मज़दूर</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अलावा</span> <span class="s2">वामपंथी</span> <span class="s2">रुझान</span> <span class="s2">वाले</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">तथा</span> <span class="s2">छात्र</span> <span class="s2">जन</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">दो</span> <span class="s2">सबसे</span> <span class="s2">महत्वपूर्ण</span> <span class="s2">राजनीतिक</span> <span class="s2">शक्तियाँ</span> <span class="s2">थीं</span> <span class="s2">जिन्होंने</span> <span class="s2">उपनिवेशवाद</span><span class="s1">–</span><span class="s2">विरोधी</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">साम्राज्यवाद</span><span class="s1">–</span><span class="s2">विरोधी</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">योगदान</span> <span class="s2">दिया</span> <span class="s2">था।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">लतिका</span> <span class="s2">सेन</span><span class="s1">, </span><span class="s2">मणिकुंतला</span> <span class="s2">सेन</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">कल्पना</span> <span class="s2">दत्ता</span> <span class="s2">जोशी</span> <span class="s2">जैसी</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">जन</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">निर्माण</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">नेतृत्वकारी</span> <span class="s2">भूमिका</span> <span class="s2">अदा</span> <span class="s2">की।</span> <span class="s2">हालाँकि</span> <span class="s2">उन्नीसवीं</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">बीसवीं</span> <span class="s2">सदी</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">सार्वजनिक</span> <span class="s2">जीवन</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">भागीदारी</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">वृद्धि</span> <span class="s2">हुई</span><span class="s1">, </span><span class="s2">लेकिन</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">राजनीति</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">हिस्सा</span> <span class="s2">बनना</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">पूर्ण</span><span class="s1">–</span><span class="s2">कालिक</span> <span class="s2">कार्यकर्ता</span> <span class="s2">होना</span> <span class="s2">आसान</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">था</span><span class="s1">, </span><span class="s2">न</span> <span class="s2">ही</span> <span class="s2">परिवार</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सदस्यों</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">इसे</span> <span class="s2">स्वीकार</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">जाता</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">पश्चिम</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">डेमोक्रेटिक</span> <span class="s2">वूमेंस</span> <span class="s2">एसोसिएशन</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">राज्य</span> <span class="s2">सचिव</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">शुरू</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">गई</span> <span class="s2">पत्रिका</span> <span class="s2">एकसाथे</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">संपादक</span> <span class="s2">श्यामोली</span> <span class="s2">गुप्ता</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">कहा</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">स्वयं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">जीवन</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">जटिलता</span> <span class="s2">प्रमुख</span> <span class="s2">थी।</span> <span class="s2">परिवार</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">समर्थन</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">कमी</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बावजूद</span><span class="s1">, </span><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">पूर्ण</span> <span class="s2">विश्वास</span> <span class="s2">तथा</span> <span class="s2">क्रांतिकारी</span> <span class="s2">कामगार</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">राजनीति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">प्रति</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">अदम्य</span> <span class="s2">प्रतिबद्धता</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">वजह</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">सियासी</span> <span class="s2">सक्रियता</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">जारी</span> <span class="s2">रखा।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">जन</span> <span class="s2">आंदोलन</span><span class="s3">, </span><span class="s2">जो</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">श्रमिक</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">किसान</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">प्रति</span> <span class="s2">सहानुभूति</span> <span class="s2">रखते</span> <span class="s2">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s2">उनमें</span><span class="s3"> 1920 </span><span class="s2">और</span><span class="s3"> 1930 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">पर्याप्त</span> <span class="s2">वृद्धि</span> <span class="s2">हुई।</span> <span class="s2">ब्रिटिश</span> <span class="s2">साम्राज्य</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">प्रमुख</span> <span class="s2">औपनिवेशिक</span> <span class="s2">महानगरों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">देश</span> <span class="s2">भर</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">प्रवासियों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आने</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">सिलसिला</span> <span class="s2">शुरू</span> <span class="s2">हुआ।</span> <span class="s2">विभिन्न</span> <span class="s2">जातीय</span><span class="s3">, </span><span class="s2">भाषाई</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">सांस्कृतिक</span> <span class="s2">पृष्ठभूमि</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">संबंधित</span> <span class="s2">लोग</span> <span class="s2">नौकरी</span><span class="s3">, </span><span class="s2">उच्च</span> <span class="s2">शिक्षा</span><span class="s3">, </span><span class="s2">राजनीतिक</span> <span class="s2">सक्रियता</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">बौद्धिक</span> <span class="s2">खोज</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">तलाश</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">शहर</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">आए।</span> <span class="s2">दो</span> <span class="s2">दशकों</span> <span class="s2">तक</span> <span class="s2">शहर</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">हुआ</span> <span class="s2">उसे</span><span class="s3"> ‘</span><span class="s2">स्ट्राइक</span> <span class="s2">वेव</span><span class="s3">’ </span><span class="s2">कहा</span> <span class="s2">गया</span><span class="s3">, </span><span class="s2">विशेष</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">प्रथम</span> <span class="s2">विश्व</span> <span class="s2">युद्ध</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">मज़बूत</span> <span class="s2">ट्रेड</span> <span class="s2">यूनियन</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उग्रवादी</span> <span class="s2">श्रमिक</span><span class="s3">–</span><span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">प्रतिरोध</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कारण</span> <span class="s2">ऐसा</span> <span class="s2">हुआ।</span> <span class="s2">बुनियादी</span> <span class="s2">वस्तुओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">क़ीमतों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">वृद्धि</span><span class="s3">, </span><span class="s2">बड़े</span> <span class="s2">पैमाने</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">बेरोज़गारी</span><span class="s3">, </span><span class="s2">संपत्तिविहीनों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">बुरी</span> <span class="s2">जीवन</span> <span class="s2">स्थिति</span><span class="s3">, </span><span class="s2">उग्र</span> <span class="s2">जातिवाद</span><span class="s3">, </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">सामाजिक</span> <span class="s2">अलगाव</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">इन</span> <span class="s2">हड़तालों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">व्यापक</span> <span class="s2">आयाम</span> <span class="s2">दिया।</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">जीवंत</span> <span class="s2">शहर</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">न</span> <span class="s2">केवल</span> <span class="s2">उच्च</span> <span class="s2">शिक्षा</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">खोज</span> <span class="s2">में</span><span class="s3">, </span><span class="s2">बल्कि</span> <span class="s2">व्यापक</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">उपनिवेशवाद</span><span class="s3">–</span><span class="s2">विरोधी</span> <span class="s2">श्रमिक</span><span class="s3">–</span><span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">हिस्सा</span> <span class="s2">बनने</span> <span class="s2">पहुँचीं।</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">छात्रों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">काम</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span><span class="s3">, </span><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">औद्योगिक</span> <span class="s2">क्षेत्र</span> <span class="s2">काशीपुर</span><span class="s3">, </span><span class="s2">जहाँ</span> <span class="s2">ये</span> <span class="s2">प्रवासी</span> <span class="s2">मज़दूर</span> <span class="s2">रहते</span> <span class="s2">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">ट्रेड</span> <span class="s2">यूनियन</span> <span class="s2">नेताओं</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">चलाए</span> <span class="s2">जा</span> <span class="s2">रहे</span> <span class="s2">साक्षरता</span> <span class="s2">अभियान</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">हिस्सा</span> <span class="s2">लिया।</span> <span class="s2">उन्होंने</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">अंशकालिक</span> <span class="s2">हिंदी</span> <span class="s2">पाठ्यक्रम</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">दाख़िला</span> <span class="s2">लिया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">स्वतंत्र</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">भाषा</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">अध्ययन</span> <span class="s2">करना</span> <span class="s2">जारी</span> <span class="s2">रखा</span> <span class="s2">ताकि</span> <span class="s2">प्रवासी</span> <span class="s2">मज़दूरों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">उनकी</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">भाषा</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">पढ़ा</span> <span class="s2">सकें।</span></p>
<p> </p>
<div id="attachment_37444" class="wp-caption aligncenter"><img decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-37444" class="size-full wp-image-37444" src="https://www.thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-sati-pamplet-cover-5.jpg" alt="" width="791" height="950" srcset="https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-sati-pamplet-cover-5.jpg 791w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-sati-pamplet-cover-5-250x300.jpg 250w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/anti-sati-pamplet-cover-5-768x922.jpg 768w" sizes="(max-width: 791px) 100vw, 791px"><p id="caption-attachment-37444" class="wp-caption-text" style="text-align:center;"><small><span style="color: #582e50;">अखिल भारतीय जनवादी महिला समिति, तमिलनाडु द्वारा 1980 के दशक के अंत में जारी किया गए एक पैम्फ़्लेट का कवर पेज। जनवादी महिला समिति लंबे समय से जला कर की गई दहेज हत्याओं के ख़िलाफ़ लड़ रही थी। इन हत्याओं को अक्सर केरोसिन स्टोव फटने के मामले की तरह पेश किया जाता था। इस पैम्फ़्लेट में लिखा है, “हमें आग खाए जा रही है, अब ज्वालामुखी फटने दो”।</span></small></p></div>
<p> </p>
<p class="p1"><span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">कार्यकर्ताओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">रहना</span> <span class="s1">आसान</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">था</span><span class="s2"> – </span><span class="s1">ख़ासकर</span> <span class="s1">कम्युनिस्टों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए।</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">अधिकांश</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">संबद्धता</span><span class="s2"> / </span><span class="s1">सदस्यता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">जानने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">मकान</span> <span class="s1">मालिक</span> <span class="s1">उन्हें</span> <span class="s1">किराए</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">मकान</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">देते</span> <span class="s1">थे</span><span class="s2">; </span><span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">कार्यकर्ता</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">पुरुष</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">दोनों</span> <span class="s1">थे</span><span class="s2">, </span><span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">सहानुभूति</span> <span class="s1">रखने</span> <span class="s1">वालों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">घरों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">रहते</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">शासक</span> <span class="s1">लगातार</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">पीछे</span> <span class="s1">पड़े</span> <span class="s1">रहते</span> <span class="s1">थे</span><span class="s2">, </span><span class="s1">इसलिए</span> <span class="s1">वे</span> <span class="s1">सुकून</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">जगह</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">रह</span> <span class="s1">पाते</span> <span class="s1">थे</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">उन्हें</span> <span class="s1">बार</span><span class="s2">–</span><span class="s1">बार</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">जगहें</span> <span class="s1">बदलनी</span> <span class="s1">पड़ती</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">उन</span> <span class="s1">लोगों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">उत्पीड़न</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">सामना</span> <span class="s1">करना</span> <span class="s1">पड़ता</span> <span class="s1">था</span> <span class="s1">जो</span> <span class="s1">कम्युनिस्टों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">शरण</span> <span class="s1">देते</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">परिणामस्वरूप</span><span class="s2">, </span><span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">कैडरों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">स्थायी</span> <span class="s1">तौर</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">रहने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">व्यवस्था</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">कम्यून</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">विकास</span> <span class="s1">हुआ।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">उस</span> <span class="s1">युग</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">कम्युनिस्टों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">तरह</span><span class="s3">, </span><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">पहुँचने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">सक्रिय</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">कार्यकर्ताओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">घरों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">रहती</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">केंद्रीय</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">कम्यून</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">चली</span> <span class="s1">गईं</span><span class="s3">, </span><span class="s1">जहाँ</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">मुलाक़ात</span> <span class="s1">मुज़फ़्फ़र</span> <span class="s1">अहमद</span><span class="s3"> (‘</span><span class="s1">काकाबाबू</span><span class="s3">’) </span><span class="s1">से</span> <span class="s1">हुई</span><span class="s3">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">भारत</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">क़द्दावर</span> <span class="s1">नेताओं</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">काकाबाबू</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">हुए</span> <span class="s1">युवाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">देखभाल</span> <span class="s1">करते</span> <span class="s1">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">गर्मजोशी</span> <span class="s1">उन</span> <span class="s1">युवाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">आसानी</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">इर्द</span><span class="s3">–</span><span class="s1">गिर्द</span> <span class="s1">इकट्ठा</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">देती</span> <span class="s1">थी।</span> <span class="s1">बहुत</span> <span class="s1">जल्द</span> <span class="s1">काकाबाबू</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बीच</span> <span class="s1">कॉमरेडाना</span> <span class="s1">स्नेह</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">रिश्ता</span> <span class="s1">विकसित</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गया।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">जब</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">परिवार</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सहायता</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">स्कूल</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शिक्षक</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">नौकरी</span> <span class="s1">करनी</span> <span class="s1">पड़ी</span> <span class="s1">तो</span> <span class="s1">यह</span> <span class="s1">सोचकर</span> <span class="s1">उनका</span> <span class="s1">दिल</span> <span class="s1">टूट</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">उतना</span> <span class="s1">समय</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">दे</span> <span class="s1">पा</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">हैं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">प्रतिबद्धता</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">समझौता</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">हैं।</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">काकाबाबू</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सामने</span> <span class="s1">ख़ुद</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">रोक</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">सकीं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">आँसू</span> <span class="s1">निकल</span> <span class="s1">गए</span><span class="s3">, </span><span class="s1">काकाबाबू</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">यह</span> <span class="s1">कहकर</span> <span class="s1">साँत्वना</span> <span class="s1">दी</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">आर्थिक</span> <span class="s1">तंगी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">पारिवारिक</span> <span class="s1">ज़िम्मेदारी</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">वजह</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">राजनैतिक</span> <span class="s1">सक्रियता</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">पीछे</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">हट</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">हैं</span> <span class="s1">इसलिए</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">इसके</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बुरा</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">मानना</span><span class="s3"> ​​</span><span class="s1">चाहिए</span><span class="s3">, </span><span class="s1">काकाबाबू</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">कहा</span><span class="s3">; </span><span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">कभी</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">ये</span> <span class="s1">या</span> <span class="s1">वो</span> <span class="s1">चुनने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">स्थिति</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">होती</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">काकाबाबू</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बीच</span> <span class="s1">लगाव</span><span class="s3">, </span><span class="s1">देखभाल</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">आपसी</span> <span class="s1">सम्मान</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">यह</span> <span class="s1">रिश्ता</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">मृत्यु</span> <span class="s1">तक</span> <span class="s1">जारी</span> <span class="s1">रहा।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">पति</span> <span class="s1">सरोज</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">कम्यून</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">रहती</span> <span class="s1">थीं</span><span class="s3">, </span><span class="s1">जिनसे</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">पहली</span> <span class="s1">मुलाक़ात</span><span class="s3"> 1939 </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">तब</span> <span class="s1">हुई</span> <span class="s1">थी</span> <span class="s1">जब</span> <span class="s1">वे</span> <span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">विवाहित</span> <span class="s1">जोड़ा</span><span class="s3"> – </span><span class="s1">जिनमें</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">प्रत्येक</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">अपना</span> <span class="s1">कमरा</span> <span class="s1">था</span><span class="s3"> – </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">चार</span> <span class="s1">या</span> <span class="s1">पाँच</span> <span class="s1">अविवाहित</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">पुरुष</span> <span class="s1">जो</span> <span class="s1">जेंडर</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">आधार</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">विभाजित</span> <span class="s1">दो</span> <span class="s1">अलग</span><span class="s3">–</span><span class="s1">अलग</span> <span class="s1">कमरों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">रहते</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">संस्मरण</span><span class="s3">, </span><span class="s1">मोने</span><i> </i><span class="s1">मोने</span><span class="s3"> (‘</span><span class="s1">इन</span> <span class="s1">मेमरी</span><span class="s3">‘) </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">कम्यून</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सकारात्मक</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">लिखा</span> <span class="s1">है</span><span class="s3">: ‘</span><span class="s1">हमारे</span> <span class="s1">कम्यून</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">संयुक्त</span> <span class="s1">जीवन</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">माहौल</span> <span class="s1">काफ़ी</span> <span class="s1">गर्मजोशी</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">भरा</span> <span class="s1">था</span><span class="s3"> … </span><span class="s1">हम</span> <span class="s1">जो</span> <span class="s1">शादीशुदा</span> <span class="s1">थे</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">दूसरों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">सामहिक</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">रहने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">किसी</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">तरह</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">बेचैनी</span> <span class="s1">महसूस</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">करते</span> <span class="s1">थे</span><span class="s3">’</span><span class="s4">।</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">यादें</span> <span class="s1">उन</span> <span class="s1">प्रचलित</span> <span class="s1">धारणाओं</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">प्रतिकार</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">हैं</span> <span class="s1">जो</span> <span class="s1">अनुमान</span> <span class="s1">लगाती</span> <span class="s1">हैं</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">ये</span> <span class="s1">ग़ैर</span><span class="s3">–</span><span class="s1">पारंपरिक</span> <span class="s1">परिवार</span> <span class="s1">क्षुद्र</span> <span class="s1">ईर्ष्या</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">बेवफ़ाई</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">ग्रस्त</span> <span class="s1">थे। </span></p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">भारत</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आंदोलन</span> </strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">इस</span> <span class="s1">उबाऊ</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">लगातार</span> <span class="s1">होने</span> <span class="s1">वाले</span> <span class="s1">सवाल</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">अब</span> <span class="s1">विराम</span> <span class="s1">लग</span> <span class="s1">जाना</span> <span class="s1">चाहिए</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">वामपंथी</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">समूह</span> <span class="s1">व्यापक</span> <span class="s1">नारीवादी</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">हिस्सा</span> <span class="s1">हैं</span> <span class="s1">या</span> <span class="s1">नहीं।</span> <span class="s1">साम्यवादी</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">महिलाएँ</span> <span class="s1">लम्बे</span> <span class="s1">समय</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">लगातार</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">आर्थिक</span><span class="s2">, </span><span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">सामाजिक</span> <span class="s1">समानता</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">नारीवादी</span> <span class="s1">माँग</span> <span class="s1">उठाती</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">हैं।</span> <span class="s1">वे</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">द्वारा</span> <span class="s1">नेतृत्व</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">वकालत</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">हैं।</span> <span class="s1">वामपंथी</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">समर्थन</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">किसान</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">लेकर</span> <span class="s1">दलित</span><span class="s2"> (</span><span class="s1">उत्पीड़ित</span> <span class="s1">जाति</span><span class="s2">) </span><span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">आदिवासी</span><span class="s2"> (</span><span class="s1">स्वदेशी</span> <span class="s1">लोगों</span><span class="s2">) </span><span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">जैसे</span> <span class="s1">सभी</span> <span class="s1">प्रगतिशील</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">आगे</span> <span class="s1">बढ़ाने</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">मदद</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">समान</span> <span class="s1">मताधिकार</span><span class="s2">, </span><span class="s1">संपत्ति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकार</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">तलाक़</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकार</span> <span class="s1">जैसे</span> <span class="s1">मुद्दे</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">बनने</span> <span class="s1">वाले</span> <span class="s1">संयुक्त</span> <span class="s1">नारीवादी</span> <span class="s1">अभियानों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बीच</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">आपसी</span> <span class="s1">संबंध</span> <span class="s1">मज़बूत</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">अवधि</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">भारत</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">मामले</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">यह</span> <span class="s1">एकजुटता</span> <span class="s1">दोनों</span> <span class="s1">दिशाओं</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">फैल</span> <span class="s1">गई</span><span class="s2">: </span><span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">कार्यकर्ताओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">विधियों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">नेतृत्व</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">भीतर</span> <span class="s1">कृषक</span> <span class="s1">वर्गों</span><span class="s2">, </span><span class="s1">श्रमिक</span> <span class="s1">वर्गों</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">आदिवासी</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">दलित</span> <span class="s1">समुदायों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">प्रति</span> <span class="s1">विद्यमान</span> <span class="s1">पूर्वग्रहों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">दूर</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">आदिवासी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">दलित</span> <span class="s1">समुदाय।</span> <span class="s1">यदि</span> <span class="s1">किसानों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">श्रमिक</span> <span class="s1">वर्ग</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">महिलाएँ</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">पुरुष</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">समर्थन</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">रहे</span> <span class="s1">थे</span><span class="s2">, </span><span class="s1">तो</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">केवल</span><span class="s2"><span class="Apple-converted-space">  </span></span><span class="s1">मध्य</span> <span class="s1">वर्गीय</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">कुलीन</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">बल्कि</span> <span class="s1">सभी</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">ज़रूरतों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">माँगों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">व्यापक</span> <span class="s1">करना</span> <span class="s1">पड़ा।</span></p>
<p class="p1"><span class="s3">1927 </span><span class="s1">में</span><span class="s3">, </span><span class="s1">कांग्रेस</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">संगठन</span><span class="s3">, </span><span class="s1">अखिल</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">सम्मेलन</span><span class="s3"> (AIWC) </span><span class="s1">का</span> <span class="s1">गठन</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">हालाँकि</span><span class="s3">, AIWC </span><span class="s1">ने</span> <span class="s1">हाशिये</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">रहने</span> <span class="s1">वाली</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">होने</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">लड़ने</span> <span class="s1">या</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">माँगों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">उठाने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">संगठित</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">किया।</span><span class="s3"> AIWC </span><span class="s1">की</span> <span class="s1">जिस</span> <span class="s1">तरह</span> <span class="s1">परिकल्पना</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">गई</span> <span class="s1">थी</span> <span class="s1">उसके</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">मुख्य</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">अंग्रेज़ों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सहयोगी</span> <span class="s1">शाही</span> <span class="s1">परिवारों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">ज़मींदार</span><span class="s3"><span class="Apple-converted-space">  </span></span><span class="s1">परिवारों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">मणिकुंतला</span> <span class="s1">सेन</span><span class="s3">, </span><span class="s1">फुलरेणु</span> <span class="s1">गुहा</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">रेणु</span> <span class="s1">चक्रवर्ती</span> <span class="s1">जैसी</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">प्रमुख</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">नेता</span> <span class="s1">शुरू</span> <span class="s1">में</span><span class="s3"> AIWC </span><span class="s1">का</span> <span class="s1">हिस्सा</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">हालाँकि</span><span class="s3">, </span><span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">जल्द</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">महसूस</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">हाशिये</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">रहने</span> <span class="s1">वाली</span> <span class="s1">महिलाएँ</span><span class="s3"> – </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">कृषक</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">समाज</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">निचले</span> <span class="s1">पायदान</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">संबंध</span> <span class="s1">रखती</span> <span class="s1">थीं</span><span class="s3">– </span><span class="s1">न</span> <span class="s1">तो</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">थीं</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">उनका</span> <span class="s1">किसी</span> <span class="s1">तरह</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">प्रतिनिधित्व</span> <span class="s1">था</span><span class="s3">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">उनका</span> <span class="s1">वर्ग</span> <span class="s1">हित</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">माँगों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">परिलक्षित</span> <span class="s1">होता</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">सबसे</span> <span class="s1">बढ़कर</span><span class="s3">, </span><span class="s1">समाज</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बुनियादी</span> <span class="s1">पितृसत्तात्मक</span> <span class="s1">ढाँचे</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">मौलिक</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">बदलने</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">कोई</span> <span class="s1">प्रयास</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">था। </span></p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">युवा</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">छात्र</span> <span class="s1">संगठनों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">निर्माण</span> </strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">1930 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">उत्तरार्ध</span> <span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">मिडिल</span> <span class="s2">स्कूल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">पढ़ने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">लड़कियों</span> <span class="s2">तथा</span> <span class="s2">कॉलेज</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">पढ़ने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">युवतियों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">स्वतंत्रता</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">अहम</span> <span class="s2">भूमिका</span> <span class="s2">अदा</span> <span class="s2">की।</span> <span class="s2">रेणु</span> <span class="s2">चक्रवर्ती</span> <span class="s2">उन</span> <span class="s2">कारणों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">याद</span> <span class="s2">करती</span> <span class="s2">हैं</span> <span class="s2">जिन्होंने</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">छात्री</span><i> </i><span class="s2">संघ</span> <span class="s2">या</span> <span class="s2">गर्ल्स</span> <span class="s2">स्टूडेंट्स</span> <span class="s2">एसोसिएशन</span><span class="s1"> (GSA) </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">नाम</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">ऑल</span> <span class="s2">इंडिया</span> <span class="s2">स्टूडेंट्स</span> <span class="s2">फ़ेडरेशन</span><span class="s1"> (AISF) </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">शाखा</span> <span class="s2">बनाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">प्रेरित</span> <span class="s2">किया</span><span class="s1">:</span></p>
<p class="p1" style="padding-left: 40px;"><span class="s1">जब</span><span class="s2"> 1938 </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">अंडमान</span> <span class="s1">क़ैदियों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">रिहाई</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">चरम</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">पहुँच</span> <span class="s1">गया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">तब</span> <span class="s1">पूरे</span> <span class="s1">देश</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">छात्रों</span> <span class="s1">द्वारा</span> <span class="s1">आयोजित</span> <span class="s1">विशाल</span> <span class="s1">सभाओं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">प्रदर्शनों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">छात्राओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">भारी</span> <span class="s1">संख्या</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">हिस्सा</span> <span class="s1">लिया।</span> <span class="s1">यही</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">समय</span> <span class="s1">था</span> <span class="s1">जब</span> <span class="s1">छात्राओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">संगठित</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">आवश्यकता</span> <span class="s1">महसूस</span> <span class="s1">हुई।</span> <span class="s1">लेकिन</span> <span class="s1">वे</span> <span class="s1">एआईएसएफ़</span> <span class="s1">जैसे</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बड़ी</span> <span class="s1">संख्या</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">हुईं</span> <span class="s1">जहाँ</span> <span class="s1">पुरुष</span> <span class="s1">छात्र</span> <span class="s1">सदस्यों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">प्रधानता</span> <span class="s1">थी।</span> <span class="s1">सामाजिक</span> <span class="s1">वर्जनाएँ</span> <span class="s1">अभी</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">मज़बूत</span> <span class="s1">थीं।</span><a href="#_edn9" name="_ednref9">[9]</a></p>
<p class="p1"><span class="s1">जीएसए</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">युवा</span> <span class="s1">पुरुषों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">वाली</span> <span class="s1">युवा</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सामाजिक</span> <span class="s1">अस्वीकृति</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">मुक़ाबला</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">युवा</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">केवल</span> <span class="s1">सामूहिक</span> <span class="s1">विरोध</span> <span class="s1">प्रदर्शन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">होने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span><span class="s2">, </span><span class="s1">बल्कि</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">निर्माण</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">सक्रिय</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">निभाने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">इसे</span> <span class="s1">संभव</span> <span class="s1">बनाने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">माँग</span> <span class="s1">की।</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">समान</span> <span class="s1">शर्तों</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">युवा</span> <span class="s1">पुरुषों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">घुलने</span><span class="s2">–</span><span class="s1">मिलने</span> <span class="s1">वाली</span> <span class="s1">युवतियों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सामाजिक</span> <span class="s1">वर्जनाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">तोड़ने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">लिंग</span><span class="s2">–</span><span class="s1">पृथक्कृत</span> <span class="s1">संगठनात्मक</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">उपयोग</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">माँग</span> <span class="s1">की।</span> <span class="s1">इसके</span> <span class="s1">लिए</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जीएसए</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">लोगों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बीच</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">बात</span> <span class="s1">रखने</span><span class="s2">, </span><span class="s1">सार्वजनिक</span> <span class="s1">बैठकों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">आयोजन</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">उपनिवेश</span><span class="s2">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">उग्र</span> <span class="s1">राजनीति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">रणनीति</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">बनाने</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">रणनीतियों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">लागू</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">युवा</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">नेतृत्व</span> <span class="s1">कौशल</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">विकसित</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">बनाने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span><span class="s2">–</span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">विभिन्न</span> <span class="s1">अभियानों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">चलाने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">विभिन्न</span> <span class="s1">तरीक़ों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">विकास</span> <span class="s1">किया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">कृषक</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">समेत</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">मुख्य</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">स्वदेशी</span> <span class="s1">क्षेत्रों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">संगठित</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">परियोजनाओं</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">नेतृत्व</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">दूसरे</span> <span class="s1">विश्व</span> <span class="s1">युद्ध</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">राष्ट्रवादी</span> <span class="s1">राजनीति</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">प्रवेश</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">वाली</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">युवतियों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">प्रभाव</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">देश</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">कुछ</span> <span class="s1">सबसे</span> <span class="s1">उग्र</span> <span class="s1">साम्राज्यवाद</span><span class="s2">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">आंदोलनों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">हवा</span> <span class="s1">दी।</span></p>
<div id="attachment_37466" class="wp-caption aligncenter"><img decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-37466" class="size-full wp-image-37466" src="https://www.thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photos-pamphlet-7.jpg" alt="" width="791" height="950" srcset="https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photos-pamphlet-7.jpg 791w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photos-pamphlet-7-250x300.jpg 250w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photos-pamphlet-7-768x922.jpg 768w" sizes="(max-width: 791px) 100vw, 791px"><p id="caption-attachment-37466" class="wp-caption-text" style="text-align:center;"><small><span style="color: #582e50;">1999 में जनवादी महिला समिति ने “मंजुलाई चाय बाग़ान श्रमिकों की क्रूर हत्या” रिपोर्ट जारी की थी, तमिलनाडु के मजदूर बेहतर वेतन, आवास और मातृत्व अवकाश की माँग के लिए संघर्ष कर रहे थे, जिसके बाद पुलिस कार्यवाई में सत्रह श्रमिक मारे गए।</span></small></p></div>
<p> </p>
<p class="p1"><span class="s1">जनवरी</span><span class="s2"> 1940 </span><span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अन्य</span> <span class="s1">नेताओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">लखनऊ</span><span class="s2">, </span><span class="s1">उत्तर</span> <span class="s1">प्रदेश</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">ऑल</span> <span class="s1">इंडिया</span> <span class="s1">गर्ल्स</span> <span class="s1">स्टूडेंट</span> <span class="s1">एसोसिएशन</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">पहला</span> <span class="s1">राष्ट्रीय</span> <span class="s1">सम्मेलन</span> <span class="s1">आयोजित</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">सम्मेलन</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">समतामूलक</span> <span class="s1">तलाक़</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकारों</span><span class="s2">, </span><span class="s1">बहुविवाह</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">उन्मूलन</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">लड़कियों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">मुफ़्त</span> <span class="s1">शिक्षा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">माँग</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">गई।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">सम्मेलन</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">हिंदू</span> <span class="s1">कोड</span> <span class="s1">बिल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">पक्ष</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बात</span> <span class="s1">की</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">पर्सनल</span> <span class="s1">लॉ</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">गारंटी</span> <span class="s1">देता</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">स्वतंत्रता</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">राष्ट्रवादी</span> <span class="s1">नारीवादी</span> <span class="s1">नेता</span> <span class="s1">सरोजिनी</span> <span class="s1">नायडू</span> <span class="s1">सम्मेलन</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">मुख्य</span> <span class="s1">अतिथि</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">कहा</span><span class="s2">, ‘</span><span class="s1">युवा</span> <span class="s1">छात्रों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">जुड़ें</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">स्वतंत्रता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">किए</span> <span class="s1">जा</span> <span class="s1">रहे</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">मुख्यधारा</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">युवाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">लाएँ</span><span class="s2">!’ </span><span class="s1">लखनऊ</span> <span class="s1">सम्मेलन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">छात्र</span> <span class="s1">नेताओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">जीएसए</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">विस्तार</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">मदरास</span><span class="s2"> (</span><span class="s1">अब</span> <span class="s1">चेन्नई</span><span class="s2">) </span><span class="s1">से</span> <span class="s1">लेकर</span> <span class="s1">बॉम्बे</span><span class="s2"> (</span><span class="s1">अब</span> <span class="s1">मुंबई</span><span class="s2">) </span><span class="s1">तथा</span> <span class="s1">पंजाब</span> <span class="s1">तक</span> <span class="s1">देश</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">दौरा</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">जीएसए</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">क्षेत्रीय</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">राष्ट्रीय</span> <span class="s1">सम्मेलनों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बड़ी</span> <span class="s1">संख्या</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">युवतियों</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">भाग</span> <span class="s1">लिया</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">द्वितीय</span> <span class="s1">विश्व</span> <span class="s1">युद्ध</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">साम्राज्यवादी</span> <span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">सरकार</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">प्रवेश</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">समय</span> <span class="s1">सरकार</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">ध्यान</span> <span class="s1">आकर्षित</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उसके</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">क़दम</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">आलोचना</span> <span class="s1">की।</span></p>
<p> </p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">साम्राज्यवादी</span> <span class="s1">युद्ध</span></strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">प्रशासन</span> <span class="s1">द्वारा</span><span class="s2"> 1939-1942 </span><span class="s1">के</span> <span class="s1">बीच</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">बार</span> <span class="s1">गिरफ़्तार</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">गया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">यह</span> <span class="s1">गिरफ़्तारी</span> <span class="s1">उस</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">विरोध</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">वजह</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">हुई</span> <span class="s1">जिसे</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">साम्राज्यवादी</span> <span class="s1">युद्ध</span> <span class="s1">कहते</span> <span class="s1">थे।</span><span class="s2"> 1940 </span><span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">उन्हें</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">बहन</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">भतीजी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">गिरफ़्तार</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">हालाँकि</span><span class="s2">, </span><span class="s1">साक्ष्य</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">कमी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">कारण</span> <span class="s1">उन्हें</span> <span class="s1">सात</span> <span class="s1">दिनों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">जेल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">रिहा</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">गया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">लेकिन</span> <span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">पुलिस</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">विशेष</span> <span class="s1">आदेश</span> <span class="s1">जारी</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">जिसमें</span> <span class="s1">कहा</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">था</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">उन्हें</span><span class="s2"> 24 </span><span class="s1">घंटे</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">भीतर</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">शहर</span> <span class="s1">छोड़ना</span> <span class="s1">होगा</span><span class="s2"><span class="Apple-converted-space">  </span></span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">निकटवर्ती</span> <span class="s1">हावड़ा</span> <span class="s1">जिला</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">औद्योगिक</span> <span class="s1">क्षेत्रों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">दौरा</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">मना</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">गया।</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">जमशेदपुर</span> <span class="s1">चली</span> <span class="s1">गईं</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जहाँ</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">सक्रियता</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">जारी</span> <span class="s1">रखा</span><span class="s2">, </span><span class="s1">उन्हें</span> <span class="s1">फिर</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">गिरफ़्तार</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">लिया</span> <span class="s1">गया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">फिर</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">शहर</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">प्रतिबंधित</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">गया।</span> <span class="s1">उनका</span> <span class="s1">अगला</span> <span class="s1">ठिकाना</span> <span class="s1">बारिसाल</span> <span class="s1">था</span><span class="s2">, </span><span class="s1">वहाँ</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">उन्हें</span> <span class="s1">गिरफ़्तार</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">लिया</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उस</span> <span class="s1">शहर</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">दोबारा</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">प्रवेश</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">प्रतिबंध</span> <span class="s1">लगा</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">गया।</span> <span class="s1">तब</span> <span class="s1">वो</span> <span class="s1">सीपीआई</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">पूर्णकालिक</span> <span class="s1">कार्यकर्ता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गईं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">सुरक्षा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">दृष्टि</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">लगातार</span> <span class="s1">घर</span> <span class="s1">बदलती</span> <span class="s1">रहीं।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">जुलाई</span><span class="s3"> 1942 </span><span class="s1">में</span><span class="s3">, </span><span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">शासन</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">सीपीआई</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">लगा</span> <span class="s1">प्रतिबंध</span> <span class="s1">हटा</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">जो</span><span class="s3"> 1934 </span><span class="s1">से</span><span class="s3"> 1942 </span><span class="s1">तक</span> <span class="s1">नौ</span> <span class="s1">वर्षों</span> <span class="s1">तक</span> <span class="s1">रहा।</span> <span class="s1">अक्टूबर</span><span class="s3"> 1942 </span><span class="s1">में</span><span class="s3">, </span><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">कार्य</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">फिर</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">शुरू</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">लौट</span> <span class="s1">आईं</span><span class="s3">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">इर्द</span><span class="s3">–</span><span class="s1">गिर्द</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">सक्रियता</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">केंद्रित</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">लिया।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">संदर्भ</span> <span class="s1">में</span><span class="s3">, </span><span class="s1">वह</span> <span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">साम्राज्यवाद</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">फ़ासीवाद</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">विरोध</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">रहीं।</span></p>
<p> </p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span></strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">1940 </span><span class="s2">का</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">स्वतंत्रता</span><span class="s1">–</span><span class="s2">पूर्व</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">विशेष</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">शायद</span> <span class="s2">सबसे</span> <span class="s2">अधिक</span> <span class="s2">घटनापूर्ण</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">अशांत</span> <span class="s2">समय</span> <span class="s2">रहा।</span><span class="s1"> 1943 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">भीषण</span> <span class="s2">अकाल</span><span class="s1"> (</span><span class="s2">जिसे</span> <span class="s2">बांग्ला</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">तेताल्लिशेर</span><i> </i><span class="s2">मन्नांतोर</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">नाम</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">जाना</span> <span class="s2">जाता</span> <span class="s2">है</span><span class="s1">), 1946 </span><span class="s2">का</span> <span class="s2">भयावह</span> <span class="s2">सांप्रदायिक</span> <span class="s2">दंगा</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">धार्मिक</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">विभाजन</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">अचानक</span> <span class="s2">मानवीय</span> <span class="s2">स्वभाव</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">क्रूर</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">घृणित</span> <span class="s2">प्रवृत्तियों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">सबके</span> <span class="s2">सामने</span> <span class="s2">उजागर</span> <span class="s2">कर</span> <span class="s2">दिया।</span><span class="s1"> 1943 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अकाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कारण</span> <span class="s2">देश</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">बड़े</span> <span class="s2">पैमाने</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">ग़रीबी</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">भुखमरी</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">स्थिति</span> <span class="s2">पैदा</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">गई।</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">हैज़ा</span><span class="s1">, </span><span class="s2">मलेरिया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">चेचक</span> <span class="s2">जैसी</span> <span class="s2">महामारी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">आबादी</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">बड़े</span> <span class="s2">हिस्से</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">सफ़ाया</span> <span class="s2">कर</span> <span class="s2">दिया।</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">कृषि</span> <span class="s2">क्षेत्र</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">श्रम</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">आई</span> <span class="s2">तेज़</span> <span class="s2">कमी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">आजीविका</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">तलाश</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">पुरुषों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">दूर</span><span class="s1">–</span><span class="s2">दराज़</span> <span class="s2">जगहों</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">जाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">मजबूर</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">महिलाएँ</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">बच्चे</span> <span class="s2">बच</span> <span class="s2">गए</span><span class="s1">, </span><span class="s2">वे</span> <span class="s2">बेतहाशा</span> <span class="s2">मानव</span> <span class="s2">तस्करी</span> <span class="s2">सहित</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">तरीक़ों</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">असुरक्षित</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">गए</span><span class="s1">, </span><span class="s2">क्योंकि</span> <span class="s2">अकाल</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">वजह</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">बड़े</span> <span class="s2">पैमाने</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">लिंग</span> <span class="s2">आधारित</span> <span class="s2">हिंसा</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">यौन</span> <span class="s2">हमले</span> <span class="s2">हुए।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">ऐसी</span> <span class="s1">परिस्थिति</span> <span class="s1">में</span><span class="s2"> 13 </span><span class="s1">अप्रैल</span><span class="s2"> 1942 </span><span class="s1">को</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">द्वारा</span> <span class="s1">आयोजित</span> <span class="s1">फ़ासीवाद</span><span class="s2">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">सम्मेलन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">गठन</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">संस्थापक</span> <span class="s1">सदस्यों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">थीं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">इसकी</span> <span class="s1">आयोजन</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">अवधि</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span><span class="s2">, </span><span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">ग्रामीण</span><span class="s2">, </span><span class="s1">ग़रीब</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">प्रभावों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">अख़बारों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">आक्रामक</span> <span class="s1">लेख</span> <span class="s1">लिखे।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">उदासीन</span> <span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">सरकार</span> <span class="s1">द्वारा</span> <span class="s1">छोड़े</span> <span class="s1">गए</span> <span class="s1">ख़ाली</span> <span class="s1">जगह</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">भरा</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">बड़े</span> <span class="s1">पैमाने</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">राहत</span> <span class="s1">कार्यों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अंजाम</span> <span class="s1">देकर</span> <span class="s1">सीधे</span> <span class="s1">तौर</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">विनाशकारी</span> <span class="s1">प्रभावों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">निपटने</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">प्रयास</span> <span class="s1">किया।</span><span class="s2"> 1942-1943 </span><span class="s1">के</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">द्वितीय</span> <span class="s1">विश्व</span> <span class="s1">युद्ध</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">सेना</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">प्राथमिकता</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">सैनिकों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">भोजन</span> <span class="s1">मुहय्या</span> <span class="s1">कराना</span> <span class="s1">था</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">साधारण</span> <span class="s1">जनता</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">पेट</span> <span class="s1">भरना</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जापानी</span> <span class="s1">क़ब्ज़े</span> <span class="s1">वाले</span> <span class="s1">बर्मा</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">चावल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">आयात</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">रोकने</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">स्थिति</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">गंभीर</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गई।</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">उन</span> <span class="s1">वितरकों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">संगठित</span> <span class="s1">हुईं</span> <span class="s1">जो</span> <span class="s1">अधिक</span> <span class="s1">मुनाफ़े</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">अनाज</span> <span class="s1">जमा</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">रहे</span> <span class="s1">थे।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">स्वतंत्रता</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">अग्रिम</span> <span class="s1">पंक्ति</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">लाकर</span> <span class="s1">खड़ा</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">भूखे</span> <span class="s1">लोग</span> <span class="s1">भोजन</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">तलाश</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">आसपास</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">क्षेत्रों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">आकर</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सड़कों</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">डेरा</span> <span class="s1">डालने</span> <span class="s1">लगे।</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सदस्यों</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">शहरी</span> <span class="s1">झुग्गियों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">ग्रामीण</span> <span class="s1">क्षेत्रों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अलावा</span> <span class="s1">मध्यम</span> <span class="s1">वर्ग</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">फ़ैसला</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">अक्सर</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">भोजन</span> <span class="s1">वितरण</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">क़तार</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">खड़ी</span> <span class="s1">रहतीं</span> <span class="s1">ताकि</span> <span class="s1">यह</span> <span class="s1">सुनिश्चित</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">जा</span> <span class="s1">सके</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">बारी</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">इंतज़ार</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">युवतियों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">तो</span> <span class="s1">किसी</span> <span class="s1">तरह</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">ज़बरदस्ती</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">न</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">उनका</span> <span class="s1">अपहरण</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">जा</span> <span class="s1">सके।</span> <span class="s1">सबसे</span> <span class="s1">कमज़ोर</span> <span class="s1">तबक़े</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">ये</span> <span class="s1">महिलाएँ</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">मुख्य</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">बनकर</span> <span class="s1">उभरीं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">आगे</span> <span class="s1">चलकर</span> <span class="s1">भारत</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">आंदोलन</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">विस्तार</span> <span class="s1">देने</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">मज़बूत</span> <span class="s1">बनाने</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">इन्होंने</span> <span class="s1">महत्वपूर्ण</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">निभाई।</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">सम्मान</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">लड़ाई</span><span class="s2">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">यौन</span> <span class="s1">हिंसा</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">अंत</span> <span class="s1">आज</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">समाज</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सबसे</span> <span class="s1">केंद्रीय</span> <span class="s1">मुद्दों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">है।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">प्रभावों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">आँखों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">देखा</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उस</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">हताशा</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">चर्चा</span> <span class="s1">की।</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">दृष्टांत</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">देखा</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">माँ</span> <span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">सात</span> <span class="s1">साल</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">बेटी</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">थोड़े</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">अनाज</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">बेच</span> <span class="s1">देती</span> <span class="s1">है</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">अनाज</span> <span class="s1">उसे</span> <span class="s1">बेटी</span> <span class="s1">बेचने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दो</span> <span class="s1">महीने</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">मिलता</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">अन्य</span> <span class="s1">दृष्टांत</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">देखा</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">युवती</span> <span class="s1">भोजन</span> <span class="s1">वितरण</span> <span class="s1">केंद्र</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">थोड़ा</span><span class="s2">–</span><span class="s1">सा</span> <span class="s1">राशन</span> <span class="s1">प्राप्त</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">अमेरिकी</span> <span class="s1">सैनिकों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">क्वार्टर</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">प्रवेश</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">है।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">भयावह</span> <span class="s1">संकट</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span><span class="s2">, </span><span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">शोषण</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">वृद्धि</span> <span class="s1">हुई</span><span class="s2">, </span><span class="s1">क्योंकि</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">जीवित</span> <span class="s1">रहने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">देह</span> <span class="s1">व्यापार</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">लिप्त</span> <span class="s1">होना</span> <span class="s1">पड़ा।</span> <span class="s1">सैनिकों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span><span class="s2">–</span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">ज़मींदारों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अन्य</span> <span class="s1">लोगों</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">यौन</span> <span class="s1">उत्पीड़न</span> <span class="s1">करके</span> <span class="s1">उनकी</span> <span class="s1">हताशा</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">फ़ायदा</span> <span class="s1">उठाया।</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">पत्रकार</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">कार्यकर्ता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">इन</span> <span class="s1">बलात्कार</span> <span class="s1">अपराधों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">कई</span> <span class="s1">ग़रीब</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">देह</span> <span class="s1">व्यापार</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अलावा</span> <span class="s1">रोज़गार</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अवसरों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">कमी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">जागरूक</span> <span class="s1">किया।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">परित्यक्त</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">लड़कियों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">यौन</span> <span class="s1">तस्करी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">भुखमरी</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">लड़ने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">एकजुट</span> <span class="s1">प्रयास</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">राष्ट्रवादी</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ग्रामीण</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">शहरी</span> <span class="s1">संगठनों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">आपस</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">जोड़कर</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">संगठित</span> <span class="s1">अभियान</span> <span class="s1">चलाने</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">महत्वपूर्ण</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">रही।</span> <span class="s1">मूलभूत</span> <span class="s1">आवश्यकताओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उपनिवेशवाद</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">साम्राज्यवाद</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">लड़ाई</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">संगठित</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">आयोजन</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">पूरे</span> <span class="s1">ग्रामीण</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">यात्रा</span> <span class="s1">की।</span> <span class="s1">वह</span> <span class="s1">उत्तरी</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">वर्तमान</span> <span class="s1">बांग्लादेश</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रंगपुर</span> <span class="s1">ज़िले</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">दुआर्स</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">चाय</span> <span class="s1">बाग़ान</span> <span class="s1">क्षेत्र</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">गईं</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">बड़े</span> <span class="s1">पैमाने</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">शोषण</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">कारण</span> <span class="s1">अत्यधिक</span> <span class="s1">ग़रीबी</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">संकट</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">ग्रस्त</span> <span class="s1">थे।</span></p>
<div id="attachment_37411" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-37411" class="size-full wp-image-37411" src="https://www.thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol2-2.jpg" alt="" width="791" height="950" srcset="https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol2-2.jpg 791w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol2-2-250x300.jpg 250w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol2-2-768x922.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 791px) 100vw, 791px"><p id="caption-attachment-37411" class="wp-caption-text" style="text-align:center;"><small><span style="color: #582e50;">AIDWA की त्रैमासिक अंग्रेजी भाषा की पत्रिका, विमन’स इक्वालिटी (महिला समानता), अंक 1, सं 2 (जुलाई-सितंबर 1988)</span></small></p></div>
<p> </p>
<p class="p1"><span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">कारण</span> <span class="s1">हुई</span> <span class="s1">तबाही</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span><span class="s2">–</span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">प्रतिक्रिया</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बताया</span><span class="s2">:</span></p>
<p class="p1" style="padding-left: 40px;"><span class="s1">अक्टूबर</span><span class="s2"> 1943 </span><span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">मानव</span> <span class="s1">निर्मित</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">शुरू</span> <span class="s1">हुआ।</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">राहत</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">पुनर्वास</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">लग</span> <span class="s1">गए।</span> <span class="s1">उन</span> <span class="s1">दिनों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">अनुभव</span> <span class="s1">तकलीफ़देह</span> <span class="s1">था</span><span class="s2">; </span><span class="s1">हमने</span> <span class="s1">कलकत्ता</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">सड़कों</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">बच्चों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">मरते</span> <span class="s1">हुए</span> <span class="s1">देखा।</span> <span class="s1">गाँव</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">भूखी</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">तस्करों</span> <span class="s1">द्वारा</span> <span class="s1">शहर</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">लाया</span> <span class="s1">जाता</span> <span class="s1">था</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">वेश्याओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बेच</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">जाता</span> <span class="s1">था।</span><span class="s2"> ‘</span><span class="s1">कालोबाजार</span><span class="s2">‘ [</span><span class="s1">काला</span> <span class="s1">बाज़ार</span><span class="s2">] </span><span class="s1">शब्द</span> <span class="s1">पहली</span> <span class="s1">बार</span> <span class="s1">हमारी</span> <span class="s1">शब्दावली</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">हिस्सा</span> <span class="s1">बना।</span> <span class="s1">यूरोपीय</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अमेरिकी</span> <span class="s1">सैनिकों</span> <span class="s1">द्वारा</span> <span class="s1">गाँव</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बलात्कार</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">लोग</span> <span class="s1">अनजान</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">थे।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">प्रकार</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जब</span> <span class="s1">हमने</span> <span class="s1">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span class="s1">स्तर</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">फ़ासीवाद</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">युद्ध</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">समर्थन</span> <span class="s1">किया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">तब</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">ब्रिटिश</span> <span class="s1">साम्राज्यवाद</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">हमारा</span> <span class="s1">गुस्सा</span> <span class="s1">हमेशा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">तरह</span> <span class="s1">तेज़</span> <span class="s1">था</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जिसने</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">स्थिति</span> <span class="s1">पैदा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">जिससे</span> <span class="s1">हमारे</span> <span class="s1">लोगों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">बेइंतहा</span> <span class="s1">तकलीफ़</span> <span class="s1">हुई।</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">अवधि</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उसके</span> <span class="s1">तुरंत</span> <span class="s1">बाद</span> <span class="s1">हमने</span> <span class="s1">अपना</span> <span class="s1">ध्यान</span> <span class="s1">ज़िलों</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">उन</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">पुनर्वास</span> <span class="s1">केंद्र</span> <span class="s1">स्थापित</span> <span class="s1">करने</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">केंद्रित</span> <span class="s1">किया</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">अकाल</span> <span class="s1">या</span> <span class="s1">सांप्रदायिक</span> <span class="s1">दंगों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">शिकार</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">सामाजिक</span> <span class="s1">पुनर्वास</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">केंद्रीय</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">निभाई।</span><a href="#_edn14" name="_ednref14">[14]</a></p>
<p class="p1"><span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">अंतर्राष्ट्रीय</span> <span class="s1">अभियानों</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उपनिवेशवाद</span><span class="s2">–</span><span class="s1">विरोधी</span> <span class="s1">राष्ट्रवाद</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">स्थानीय</span> <span class="s1">अभियानों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">जोड़ा</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जैसे</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">आत्म</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">नेतृत्व</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">शुरुआती</span> <span class="s1">अभियान</span> <span class="s1">चलाया</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">जिसमें</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">तैनात</span> <span class="s1">मित्र</span> <span class="s1">देशों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सैनिकों</span> <span class="s1">द्वारा</span> <span class="s1">बंगाली</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बलात्कार</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">घटनाओं</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">उजागर</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">गया।</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">अभियानों</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">क्रांतिकारी</span> <span class="s1">कार्रवाई</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">शुरुआत</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">जिसने</span> <span class="s1">सैन्य</span> <span class="s1">हमलों</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">उपनिवेशवाद</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">रक्षा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">अवधारणा</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span><span class="s2">–</span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">सैन्य</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">औपनिवेशिक</span> <span class="s1">क़ब्ज़े</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">होने</span> <span class="s1">वाली</span> <span class="s1">यौन</span> <span class="s1">हिंसा</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">ख़िलाफ़</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">आत्मरक्षा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">लड़ाई</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">वकालत</span> <span class="s1">की।</span></p>
<h2 style="margin:3em 0;"></h2>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">विभाजन</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">सांप्रदायिक</span> <span class="s1">दंगे</span></strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">1946 </span><span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">सांप्रदायिक</span> <span class="s2">दंगों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">पीड़ा</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">बार</span> <span class="s2">फिर</span> <span class="s2">सुर्ख़ियों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">आई।</span> <span class="s2">अंग्रेज़ों</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">विभाजन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">राज्य</span> <span class="s2">भर</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">बड़े</span> <span class="s2">पैमाने</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">हिंसा</span> <span class="s2">हुई।</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">विभाजन</span> <span class="s2">धार्मिक</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">गया</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">अकेले</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">तीन</span> <span class="s2">दिनों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span><span class="s1"> 4,000 </span><span class="s2">लोग</span> <span class="s2">मारे</span> <span class="s2">गए।</span> <span class="s2">दंगों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ऊपर</span> <span class="s2">होने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">यौन</span> <span class="s2">हिंसा</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">ख़ासकर</span> <span class="s2">नोआखली</span> <span class="s2">क्षेत्र</span> <span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">भयावह</span> <span class="s2">स्वरूप</span> <span class="s2">अख़्तियार</span> <span class="s2">कर</span> <span class="s2">लिया।</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">सीमित</span> <span class="s2">ताक़त</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बावजूद</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">पार्टी</span> <span class="s2">शांति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">आग्रह</span> <span class="s2">करते</span> <span class="s2">हुए</span> <span class="s2">किसी</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">तरह</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सांप्रदायिक</span> <span class="s2">विभाजन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">अभियान</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">सबसे</span> <span class="s2">आगे</span> <span class="s2">थी।</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">कम्युनिस्टों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अभियान</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कारण</span> <span class="s2">संभव</span> <span class="s2">हुआ</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">ट्रेड</span> <span class="s2">यूनियनों</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">रेलवे</span> <span class="s2">कर्मचारी</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">ट्राम</span> <span class="s2">वर्कर्स</span> <span class="s2">यूनियन</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">क्षेत्रों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">श्रमिक</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">एकजुटता</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">उल्लेखनीय</span> <span class="s2">प्रदर्शन</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">वे</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">इलाक़ों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">दंगाइयों</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">भिड़</span> <span class="s2">गए।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">दंगों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">अकाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">आत्म</span> <span class="s2">रक्षा</span> <span class="s2">समिति</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बीच</span> <span class="s2">सांप्रदायिक</span> <span class="s2">ध्रुवीकरण</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">अभियान</span> <span class="s2">चलाकर</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">बड़ी</span> <span class="s2">भूमिका</span> <span class="s2">निभाई।</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">संयुक्त</span> <span class="s2">राहत</span> <span class="s2">समिति</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">गठन</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">गया</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जैसा</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">अकाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">गया</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">आत्म</span> <span class="s2">रक्षा</span> <span class="s2">समिति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">वोलंटियर</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">अखिल</span> <span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">सम्मेलन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">भेजा</span> <span class="s2">गया</span><span class="s1">, </span><span class="s2">उन्होंने</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">गाँव</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">दूसरे</span> <span class="s2">गाँव</span> <span class="s2">तक</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">पैदल</span> <span class="s2">यात्रा</span> <span class="s2">की</span><span class="s1">, </span><span class="s2">चाँदपुर</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">हैमचार</span> <span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">गाँवों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">दूध</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">अन्य</span> <span class="s2">बुनियादी</span> <span class="s2">आपूर्ति</span> <span class="s2">वितरित</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">गई।</span> <span class="s2">अकाल</span><span class="s1">, </span><span class="s2">सांप्रदायिक</span> <span class="s2">दंगों</span><span class="s1">, </span><span class="s2">और</span><span class="s1"> 1947 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">विभाजन</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">प्रभाव</span> <span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">समाज</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कमज़ोर</span> <span class="s2">तबक़े</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">सबसे</span> <span class="s2">अधिक</span> <span class="s2">पड़ा</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जो</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">अब</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">महत्वपूर्ण</span> <span class="s2">सबक़</span> <span class="s2">है।</span></p>
<p> </p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">बोउबाज़ार</span> <span class="s1">स्ट्रीट</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">कम्युनिस्टों</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">कार्रवाई</span></strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">1947 </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">स्वतंत्रता</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">कम्युनिस्टों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">उत्पीड़न</span> <span class="s2">ख़त्म</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">हुआ।</span><span class="s1"> 1942 </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">सीपीआई</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">लगाए</span> <span class="s2">गए</span> <span class="s2">प्रतिबंध</span> <span class="s2">हटाए</span> <span class="s2">जाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">जेल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">बंद</span> <span class="s2">सभी</span> <span class="s2">राजनीतिक</span> <span class="s2">क़ैदियों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">बिना</span> <span class="s2">शर्त</span> <span class="s2">रिहाई</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">माँग</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">लेकर</span><span class="s1"> 27 </span><span class="s2">अप्रैल</span><span class="s1"> 1949 </span><span class="s2">को</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">आत्म</span> <span class="s2">रक्षा</span> <span class="s2">समिति</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">सभा</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">आयोजन</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">इतिहास</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">दुखद</span> <span class="s2">परंतु</span> <span class="s2">यादगार</span> <span class="s2">दिन</span> <span class="s2">रहा।</span> <span class="s2">अधिवेशन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span><span class="s1">, </span><span class="s2">उपस्थित</span> <span class="s2">लोगों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">बोउबाज़ार</span> <span class="s2">स्ट्रीट</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">ओर</span> <span class="s2">मार्च</span> <span class="s2">किया</span><span class="s1">, </span><span class="s2">लेकिन</span> <span class="s2">जल्द</span> <span class="s2">ही</span> <span class="s2">पुलिस</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">उन्हें</span> <span class="s2">रोक</span> <span class="s2">दिया।</span> <span class="s2">झड़प</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">पुलिस</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">पश्चिम</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">कांग्रेस</span> <span class="s2">सरकार</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आदेश</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">तहत</span> <span class="s2">गोलियाँ</span> <span class="s2">बरसाईं। </span><span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">प्रमुख</span> <span class="s2">भूमिका</span> <span class="s2">निभाने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">नेता</span> <span class="s2">लतिका</span> <span class="s2">सेन</span><span class="s1">, </span><span class="s2">प्रतिभा</span> <span class="s2">गांगुली</span><span class="s1">, </span><span class="s2">गीता</span> <span class="s2">सरकार</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">अमिया</span> <span class="s2">दत्ता</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">मौक़े</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">ही</span> <span class="s2">मौत</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">गई।</span> <span class="s2">यमुना</span> <span class="s2">दास</span> <span class="s2">महतो</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">अस्पताल</span> <span class="s2">ले</span> <span class="s2">जाया</span> <span class="s2">गया</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जहाँ</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">गहरे</span> <span class="s2">चोटों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">वजह</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">उनकी</span> <span class="s2">मृत्यु</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">गई।</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">दिन</span> <span class="s2">जेल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">बिताए</span><span class="s1">, </span><span class="s2">उस</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">वह</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">छोटे</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">बेटे</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">अलग</span> <span class="s2">रहीं।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">जेल</span> <span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">अनिश्चितकालीन</span> <span class="s1">भूख</span> <span class="s1">हड़ताल</span> <span class="s1">की</span><span class="s2">, </span><span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">रिहाई</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अन्य</span> <span class="s1">राजनीतिक</span> <span class="s1">क़ैदियों</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">रिहाई</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">माँग</span> <span class="s1">की।</span> <span class="s1">हालाँकि</span> <span class="s1">ज़बरदस्त</span> <span class="s1">भूख</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">इच्छा</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">दबा</span> <span class="s1">पाना</span> <span class="s1">अक्सर</span> <span class="s1">मुश्किल</span> <span class="s1">होता</span> <span class="s1">था।</span> <span class="s1">जेल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">कुछ</span> <span class="s1">युवा</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दृढ़</span> <span class="s1">संकल्प</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">ऊर्जा</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">याद</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">हैं</span><span class="s2">:</span></p>
<p class="p1" style="padding-left: 40px;"><span class="s1">ये</span> <span class="s1">युवा</span> <span class="s1">स्कूली</span> <span class="s1">छात्राएँ</span><span class="s2"> –</span><span class="s1">ममता</span><span class="s2">, </span><span class="s1">निरुपमा</span><span class="s2">, </span><span class="s1">उषा</span><span class="s2">, </span><span class="s1">आरती</span> <span class="s1">छाया</span><span class="s2">… </span><span class="s1">अपनी</span> <span class="s1">भूख</span> <span class="s1">हड़ताल</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">लगातार</span> <span class="s1">उत्साह</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">गायन</span><span class="s2">, </span><span class="s1">नृत्य</span><span class="s2">, </span><span class="s1">हँसी</span><span class="s2">–</span><span class="s1">ठिठोली</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span><span class="s2">–</span><span class="s1">साथ</span> <span class="s1">पढ़ाई</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">थीं।</span> <span class="s1">ममता</span> <span class="s1">कुछ</span> <span class="s1">समय</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">मेरी</span> <span class="s1">कोठरी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">थी।</span> <span class="s1">हम</span> <span class="s1">जितने</span> <span class="s1">भूखे</span> <span class="s1">होते</span> <span class="s1">उसके</span> <span class="s1">क्रांतिकारी</span> <span class="s1">गीत</span> <span class="s1">उतने</span> <span class="s1">ही</span> <span class="s1">बुलंद</span> <span class="s1">होते।</span> <span class="s1">हम</span> <span class="s1">अक्सर</span> <span class="s1">बकबक</span> <span class="s1">करते</span> <span class="s1">थे</span><span class="s2">! ‘</span><span class="s1">ओह</span><span class="s2">! </span><span class="s1">मैंने</span> <span class="s1">उस</span> <span class="s1">स्वादिष्ट</span> <span class="s1">भोजन</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">बर्बाद</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">या</span> <span class="s1">यह</span> <span class="s1">मेरा</span> <span class="s1">पसंदीदा</span> <span class="s1">व्यंजन</span> <span class="s1">है।</span><span class="s2">‘ </span><span class="s1">आख़िरकार</span> <span class="s1">हमने</span> <span class="s1">भोजन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">किसी</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">तरह</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">चर्चा</span> <span class="s1">को</span><span class="s2"> ‘</span><span class="s1">प्रतिबंधित</span><span class="s2">‘ </span><span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया।</span><a href="#_edn15" name="_ednref15">[15]</a></p>
<p> </p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">शरणार्थी</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">संगठित</span> <span class="s1">करना</span></strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">1950 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">इतिहास</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">अध्याय</span> <span class="s2">देखा।</span> <span class="s2">विभाजन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">अपना</span> <span class="s2">घर</span><span class="s1">–</span><span class="s2">बार</span><span class="s1">, </span><span class="s2">रोज़ी</span><span class="s1">–</span><span class="s2">रोज़गार</span><span class="s1">, </span><span class="s2">ज़मीन</span> <span class="s2">छोड़कर</span> <span class="s2">तत्कालीन</span> <span class="s2">पूर्वी</span> <span class="s2">पाकिस्तान</span><span class="s1"> (</span><span class="s2">अब</span> <span class="s2">बांग्लादेश</span><span class="s1">) </span><span class="s2">से</span> <span class="s2">आए</span> <span class="s2">शरणार्थियों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">बड़ी</span> <span class="s2">संख्या</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">पश्चिम</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">ओर</span> <span class="s2">पलायन</span> <span class="s2">करना</span> <span class="s2">शुरू</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">ये</span> <span class="s2">प्रवासी</span> <span class="s2">पश्चिम</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">विभिन्न</span> <span class="s2">इलाक़ों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">बसे।</span> <span class="s2">राज्य</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">राजधानी</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">उन</span> <span class="s2">लोगों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">भारी</span> <span class="s2">संख्या</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">आमद</span> <span class="s2">हुई</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">अनधिकृत</span> <span class="s2">बस्तियों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">रह</span> <span class="s2">रहे</span> <span class="s2">थे</span><span class="s1"> – </span><span class="s2">जिनमें</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">शहर</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अभिजात</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आरामगाहों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आसपास</span> <span class="s2">रह</span> <span class="s2">रहे</span> <span class="s2">थे</span><span class="s1">– </span><span class="s2">जहाँ</span> <span class="s2">उनके</span> <span class="s2">रहने</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">स्थिति</span> <span class="s2">भयावह</span> <span class="s2">थी।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">लगभग</span> <span class="s2">उसी</span> <span class="s2">समय</span> <span class="s2">कांग्रेस</span> <span class="s2">पार्टी</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">नेतृत्व</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">नगर</span> <span class="s2">निगम</span> <span class="s2">ग़रीबों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">बेदख़ल</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">पारंपरिक</span> <span class="s2">कुलीन</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">संपत्ति</span> <span class="s2">हितों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">रक्षा</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">इरादे</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">कड़े</span> <span class="s2">विधेयकों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">अध्यादेशों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">माध्यम</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">लगातार</span> <span class="s2">हमले</span> <span class="s2">करती</span> <span class="s2">है।</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">राज्य</span> <span class="s2">सरकार</span> <span class="s2">शरणार्थियों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">न</span> <span class="s2">केवल</span> <span class="s2">घर</span> <span class="s2">जैसा</span> <span class="s2">कोई</span> <span class="s2">स्थायी</span> <span class="s2">पुनर्वास</span> <span class="s2">प्रदान</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">तैयार</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">थी</span><span class="s1">, </span><span class="s2">बल्कि</span> <span class="s2">वह</span> <span class="s2">उनकी</span> <span class="s2">उपस्थिति</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">शत्रुतापूर्ण</span> <span class="s2">दृष्टि</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">देखती</span> <span class="s2">थी</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उनकी</span> <span class="s2">माँगों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">दबाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">अक्सर</span> <span class="s2">पुलिस</span> <span class="s2">बल</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">इस्तेमाल</span> <span class="s2">करती</span> <span class="s2">थी।</span> <span class="s2">कांग्रेस</span> <span class="s2">पार्टी</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">समर्थन</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">गुंडों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">शरणार्थियों</span> <span class="s2">को</span><span class="s1"><span class="Apple-converted-space">  </span></span><span class="s2">आतंकित</span> <span class="s2">कर</span> <span class="s2">रखा</span> <span class="s2">था।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">राज्य</span><span class="s3">–</span><span class="s2">प्रायोजित</span> <span class="s2">आतंक</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">विरोध</span> <span class="s2">में</span><span class="s3">, </span><span class="s2">कम्युनिस्टों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">शरणार्थियों</span> <span class="s2">माँगों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">उठाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">उन्हें</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">परिणामस्वरूप</span><span class="s3">, </span><span class="s2">शरणार्थियों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अधिकारों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">आजीविका</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">कम्युनिस्टों</span><span class="s3">, </span><span class="s2">जिनमें</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">बहुत</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">प्रवासी</span> <span class="s2">शरणार्थी</span> <span class="s2">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">लड़ाई</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">नयी</span> <span class="s2">शरणार्थी</span> <span class="s2">बस्तियाँ</span> <span class="s2">अस्तित्व</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">आईं।</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">भाई</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">ऐसी</span> <span class="s2">ही</span> <span class="s2">शरणार्थी</span> <span class="s2">बस्ती</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">रहने</span> <span class="s2">चले</span> <span class="s2">गए</span><span class="s3">, </span><span class="s2">जहाँ</span> <span class="s2">वे</span> <span class="s2">कनक</span><span class="s3">, </span><span class="s2">उनके</span> <span class="s2">बेटे</span><span class="s3">, </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">बीमार</span> <span class="s2">बहनोई</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">रहते</span> <span class="s2">थे</span><span class="s3">, </span><span class="s2">इस</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">सरोज</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">भूमिगत</span> <span class="s2">थे।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">उस</span> <span class="s2">अवधि</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">ट्राम</span> <span class="s2">किराया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">नेतृत्व</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">शरणार्थियों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">राज्य</span> <span class="s2">सहायता</span> <span class="s2">बढ़ाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">दूसरों</span> <span class="s2">आंदोलनों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">कम्युनिस्टों</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">लड़ी</span> <span class="s2">गई</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">ऐतिहासिक</span> <span class="s2">लड़ाइयों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">थी</span> <span class="s2">शरणार्थियों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अधिकार</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">आंदोलन।</span> <span class="s2">इसे</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">संदर्भ</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">देखना</span> <span class="s2">चाहिए</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">इन</span> <span class="s2">शरणार्थी</span> <span class="s2">बस्तियों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">नेताओं</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">स्वतंत्र</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">पहले</span> <span class="s2">आम</span> <span class="s2">चुनाव</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">हिस्सा</span> <span class="s2">लिया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">सीटों</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">जीत</span> <span class="s2">दर्ज</span> <span class="s2">की।</span></p>
<div id="attachment_37400" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-37400" class="size-full wp-image-37400" src="https://www.thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol1-1.jpg" alt="" width="791" height="950" srcset="https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol1-1.jpg 791w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol1-1-250x300.jpg 250w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol1-1-768x922.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 791px) 100vw, 791px"><p id="caption-attachment-37400" class="wp-caption-text" style="text-align:center;"><small><span style="color: #582e50;">विमन’स इक्वालिटी, अंक 2 सं 1(जनवरी-मार्च 1989)</span></small></p></div>
<p> </p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">अखिल</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">जनवादी</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">गठन</span></strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">1954 </span><span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">नेशनल</span> <span class="s2">फ़ेडरेशन</span> <span class="s2">ऑफ़</span> <span class="s2">इंडियन</span> <span class="s2">वुमन</span><span class="s1"> (NFIW) </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">स्थापना</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">मदद</span> <span class="s2">की</span><span class="s1">, </span><span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">पार्टी</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">संबद्ध</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">जिसने</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">भर</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">राज्यों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">वामपंथी</span> <span class="s2">नारीवादी</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">आकर्षित</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">जून</span><span class="s1"> 1954 </span><span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">होने</span> <span class="s2">वाले</span> <span class="s2">स्थापना</span> <span class="s2">सम्मेलन</span> <span class="s2">में</span><span class="s1"> 602 </span><span class="s2">प्रतिनिधियों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">भाग</span> <span class="s2">लिया</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">कुल</span> <span class="s2">मिलाकर</span> <span class="s2">पूरे</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">चौदह</span> <span class="s2">राज्यों</span> <span class="s2">की</span><span class="s1"> 1,29,000 </span><span class="s2">से</span> <span class="s2">अधिक</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">सदस्यों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">प्रतिनिधित्व</span> <span class="s2">कर</span> <span class="s2">रही</span> <span class="s2">थीं।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">1964 </span><span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">पार्टी</span><span class="s1"> (</span><span class="s2">मार्क्सवादी</span><span class="s1">) </span><span class="s2">या</span> <span class="s2">सीपीआई</span><span class="s1">(</span><span class="s2">एम</span><span class="s1">) </span><span class="s2">का</span> <span class="s2">गठन</span> <span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">पार्टी</span> <span class="s2">या</span> <span class="s2">सीपीआई</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">विभाजन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">हुआ</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">पार्टी</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">भीतर</span> <span class="s2">लम्बे</span> <span class="s2">समय</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">संशोधनवादी</span> <span class="s2">प्रवृत्तियों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">मार्क्सवादी</span> <span class="s2">सिद्धांतों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">मज़दूर</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">मुक्ति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">वास्तविक</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">लेकर</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">वैचारिक</span> <span class="s2">लड़ाई</span> <span class="s2">विकसित</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">रही</span> <span class="s2">थी</span><span class="s1">; </span><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">उन</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">अगुवा</span> <span class="s2">थीं</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जिन्होंने</span> <span class="s2">संशोधनवादी</span> <span class="s2">प्रवृत्तियों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">लड़ाई</span> <span class="s2">लड़ी।</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">तरह</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">बहसों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">प्रभाव</span> <span class="s2">पड़ा</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">कई</span> <span class="s2">निर्भीक</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">सशक्त</span> <span class="s2">नेता</span><span class="s1">–</span><span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">मणिकुंतला</span> <span class="s2">सेन</span><span class="s1"> – </span><span class="s2">ने</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">सीपीआई</span> <span class="s2">छोड़</span> <span class="s2">दी।</span> <span class="s2">पश्चिम</span> <span class="s2">बंगाल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">ये</span> <span class="s2">उथल</span><span class="s1">–</span><span class="s2">पुथल</span> <span class="s2">भरे</span> <span class="s2">साल</span> <span class="s2">थे।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">विभाजन</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">आंतरिक</span> <span class="s1">वैचारिक</span> <span class="s1">बहस</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बावजूद</span><span class="s2">, NFIW 1970 </span><span class="s1">के</span> <span class="s1">दशक</span> <span class="s1">तक</span> <span class="s1">बरक़रार</span> <span class="s1">रहा।</span> <span class="s1">मार्च</span><span class="s2"> 1970 </span><span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">सीपीआई</span><span class="s2">(</span><span class="s1">एम</span><span class="s2">) </span><span class="s1">से</span> <span class="s1">संबद्ध</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">वामपंथी</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">गठन</span> <span class="s1">किया</span> <span class="s1">गया।</span> <span class="s1">इसे</span> <span class="s1">पशिमबंग</span> <span class="s1">गणतांत्रिक</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">समिति</span><span class="s2"> (</span><span class="s1">पश्चिम</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">जनवादी</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">समिति</span><span class="s2">) </span><span class="s1">कहा</span> <span class="s1">गया।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">जून</span><span class="s2"> 1975 </span><span class="s1">में</span><span class="s2">, </span><span class="s1">प्रधान</span> <span class="s1">मंत्री</span> <span class="s1">इंदिरा</span> <span class="s1">गांधी</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">देशव्यापी</span> <span class="s1">आपातकाल</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">घोषणा</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">जिसने</span> <span class="s1">नागरिक</span> <span class="s1">स्वतंत्रता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">विवध</span> <span class="s1">रूपों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">निलंबित</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">विरोध</span> <span class="s1">प्रदर्शनों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">अवैध</span> <span class="s1">घोषित</span> <span class="s1">कर</span> <span class="s1">दिया।</span> <span class="s1">जबकि</span> <span class="s1">अधिकांश</span> <span class="s1">कम्युनिस्ट</span> <span class="s1">इस</span> <span class="s1">अवधि</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">दौरान</span> <span class="s1">भूमिगत</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गए</span><span class="s2">, </span><span class="s1">लेकिन</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">जारी</span> <span class="s1">रखा।</span> <span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">ने</span> <span class="s1">अन्य</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">साथियों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">मिलकर</span> <span class="s1">नवगठित</span> <span class="s1">पश्चिमबंग</span> <span class="s1">गणतांत्रिक</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">काम</span> <span class="s1">जारी</span> <span class="s1">रखा</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">आपातकाल</span> <span class="s1">समाप्त</span> <span class="s1">होने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बाद</span><span class="s2"> 1978 </span><span class="s1">में</span> <span class="s1">सीपीआई</span><span class="s2">(</span><span class="s1">एम</span><span class="s2">) </span><span class="s1">की</span> <span class="s1">पश्चिम</span> <span class="s1">बंगाल</span> <span class="s1">राज्य</span> <span class="s1">कमिटी</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">शामिल</span> <span class="s1">हो</span> <span class="s1">गईं</span><span class="s2">; </span><span class="s1">उन्होंने</span><span class="s2"> 1989 </span><span class="s1">से</span><span class="s2"> 1998 </span><span class="s1">तक</span> <span class="s1">पार्टी</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">केंद्रीय</span> <span class="s1">कमिटी</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सदस्य</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">कार्य</span> <span class="s1">किया।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">1981 </span><span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">सीपीआई</span><span class="s1">(</span><span class="s2">एम</span><span class="s1">) </span><span class="s2">से</span> <span class="s2">संबद्ध</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">अखिल</span> <span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">जनवादी</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">समिति</span><span class="s1"> (AIDWA) </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">स्थापना</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">गई।</span> <span class="s2">पहले</span> <span class="s2">साल</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">ही</span> <span class="s2">इसकी</span> <span class="s2">सदस्यता</span><span class="s1"> 5,90,000 </span><span class="s2">हो</span> <span class="s2">गई।</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">शुरुआती</span> <span class="s2">वर्षों</span> <span class="s2">से</span><span class="s1">, AIDWA </span><span class="s2">ने</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">वैचारिक</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">संगठनात्मक</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">विकसित</span> <span class="s2">किया</span><span class="s1">; </span><span class="s2">इसने</span> <span class="s2">लैंगिक</span> <span class="s2">सवाल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span><span class="s1">–</span><span class="s2">साथ</span> <span class="s2">सामाजिक</span><span class="s1">–</span><span class="s2">आर्थिक</span> <span class="s2">संरचनाओं</span> <span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">वर्ग</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जाति</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">धर्म</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बीच</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">संबंध</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">ज़ोर</span> <span class="s2">दिया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">साथ</span><span class="s1">–</span><span class="s2">ही</span><span class="s1">–</span><span class="s2">साथ</span> <span class="s2">सभी</span> <span class="s2">वर्गों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">सभी</span> <span class="s2">समुदायों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">अनुशासित</span> <span class="s2">जन</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">किया।</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">ने</span> <span class="s2">पूरे</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">ग़रीब</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">कामकाजी</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">बड़ी</span> <span class="s2">संख्या</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उनके</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">होने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">उग्रपंथी</span> <span class="s2">मध्यम</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">पुल</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">काम</span> <span class="s2">किया।</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">का</span> <span class="s2">मुख्य</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सबसे</span> <span class="s2">हाशिये</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">रहने</span> <span class="s2">वाले</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">इर्द</span><span class="s1">–</span><span class="s2">गिर्द</span> <span class="s2">केंद्रित</span> <span class="s2">था</span><span class="s1">; </span><span class="s2">यह</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">संघर्षों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">वर्गीय</span> <span class="s2">दृष्टिकोण</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">परिणाम</span> <span class="s2">था।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">कनक</span> <span class="s1">मुखर्जी</span> <span class="s1">ने</span><span class="s2"> 1981 </span><span class="s1">से</span><span class="s2"> 1999 </span><span class="s1">तक</span><span class="s2"> AIDWA </span><span class="s1">के</span> <span class="s1">उपाध्यक्ष</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">कार्य</span> <span class="s1">किया।</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">संगठनात्मक</span> <span class="s1">कार्य</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">लेखन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">माध्यम</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">व्यापक</span> <span class="s1">वर्ग</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">संदर्भ</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">नारीवादी</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">रखने</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">महत्व</span> <span class="s1">पर</span> <span class="s1">ज़ोर</span> <span class="s1">दिया।</span> <span class="s1">जैसा</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">उन्होंने</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">मुक्ति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">बारे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">पर्चे</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">लिखा</span> <span class="s1">है</span><span class="s2">, ‘</span><span class="s1">हम</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अधिकारों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">सवाल</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">संदर्भों</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">काटकर</span> <span class="s1">नहीं</span> <span class="s1">देख</span> <span class="s1">सकते</span> <span class="s1">हैं।</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">अधीनता</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उनके</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">भेदभाव</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">जड़ें</span> <span class="s1">वर्ग</span> <span class="s1">शोषण</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">निहित</span> <span class="s1">हैं</span><span class="s2">‘</span><span class="s5">।</span> <span class="s2">AIDWA</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">संविधान</span> <span class="s1">को</span> <span class="s1">लिखने</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">भी</span> <span class="s1">इनकी</span> <span class="s1">केंद्रीय</span> <span class="s1">भूमिका</span> <span class="s1">रही</span> <span class="s1">है</span><span class="s2">, </span><span class="s1">जिसमें</span> <span class="s1">कहा</span> <span class="s1">गया</span> <span class="s1">है</span><span class="s3">:</span></p>
<p class="p1" style="padding-left: 40px;"><span class="s1">जैसा</span> <span class="s1">कि</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">उत्पीड़न</span> <span class="s1">सामान्य</span> <span class="s1">रूप</span> <span class="s1">से</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">लोगों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">शोषण</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">एक</span> <span class="s1">अभिन्न</span> <span class="s1">अंग</span> <span class="s1">है</span><span class="s3">, </span><span class="s1">और</span> <span class="s1">महिलाओं</span> <span class="s1">की</span> <span class="s1">मुक्ति</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">संघर्ष</span> <span class="s1">मज़दूरों</span><span class="s3">, </span><span class="s1">किसानों</span><span class="s3">, </span><span class="s1">युवाओं</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">उत्पीड़ित</span> <span class="s1">मेहनतकशों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">अन्य</span> <span class="s1">सभी</span> <span class="s1">वर्गों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">संघर्षों</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">साथ</span> <span class="s1">जुड़ा</span> <span class="s1">हुआ</span> <span class="s1">है</span><span class="s3">, </span><span class="s1">जो</span> <span class="s1">अपने</span> <span class="s1">साझा</span> <span class="s1">हितों</span> <span class="s1">तथा</span> <span class="s1">सामाजिक</span><span class="s2">–</span><span class="s1">आर्थिक</span> <span class="s1">व्यवस्था</span> <span class="s1">में</span> <span class="s1">बुनियादी</span> <span class="s1">परिवर्तन</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">लिए</span> <span class="s1">प्रतिबद्ध</span> <span class="s1">हैं</span><span class="s4">, </span><span class="s1">अखिल</span> <span class="s1">भारतीय</span> <span class="s1">जनवादी</span> <span class="s1">महिला</span> <span class="s1">समिति</span> <span class="s1">जनता</span> <span class="s1">के</span> <span class="s1">इन</span> <span class="s1">सभी</span> <span class="s1">प्रगतिशील</span> <span class="s1">और</span> <span class="s1">जनवादी</span> <span class="s1">वर्गों</span> <span class="s1">का</span> <span class="s1">पूरा</span> <span class="s1">समर्थन</span> <span class="s1">करती</span> <span class="s1">है।</span><a href="#_edn18" name="_ednref18">[18]</a></p>
<p class="p1"><span class="s1">1980 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">काम</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">तरीक़ा</span> <span class="s2">अन्य</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">वामपंथी</span> <span class="s2">युवाओं</span><span class="s1">, </span><span class="s2">छात्रों</span><span class="s1">, </span><span class="s2">किसानों</span><span class="s1">, </span><span class="s2">श्रमिकों</span><span class="s1">, </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">खेत</span> <span class="s2">मज़दूर</span> <span class="s2">यूनियनों</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">संबद्ध</span> <span class="s2">संगठनों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">मिलकर</span> <span class="s2">अभियान</span> <span class="s2">चलाने</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">केंद्रित</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">व्यापक</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">दहेज</span> <span class="s2">हत्याओं</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">अडिग</span> <span class="s2">रुख़</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">जाना</span> <span class="s2">जाता</span> <span class="s2">था</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जिसमें</span> <span class="s2">दहेज</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">लेकर</span> <span class="s2">होने</span> <span class="s2">वाले</span> <span class="s2">विवादों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">युवतियों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">उनके</span> <span class="s2">पति</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">ससुराल</span> <span class="s2">वालों</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">हत्या</span> <span class="s2">कर</span> <span class="s2">दी</span> <span class="s2">जाती</span> <span class="s2">थी</span> <span class="s2">या</span> <span class="s2">आत्महत्या</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">प्रेरित</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">जाता</span> <span class="s2">है।</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">अभियान</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">सुरक्षा</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">बेहतर</span> <span class="s2">क़ानून</span> <span class="s2">बनाने</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">बेहतर</span> <span class="s2">आर्थिक</span> <span class="s2">सहायता</span> <span class="s2">प्रदान</span> <span class="s2">करके</span> <span class="s2">उन्हें</span> <span class="s2">आर्थिक</span> <span class="s2">स्वतंत्रता</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">गारंटी</span> <span class="s2">देकर</span> <span class="s2">अपमानजनक</span> <span class="s2">विवाह</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">निकलने</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">सक्षम</span> <span class="s2">बनाने</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">किया।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">AIDWA </span><span class="s2">ने</span> <span class="s2">महलाओं</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">करके</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जिसमें</span> <span class="s2">सास</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">थीं</span><span class="s1">, </span><span class="s2">दहेज</span> <span class="s2">हत्याओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">लड़ाई</span> <span class="s2">लड़ी</span><span class="s1">, </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">बिरादराना</span> <span class="s2">संगठनों</span> <span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">ट्रेड</span> <span class="s2">यूनियनों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">किसानों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">यूनियनों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">उपयोग</span> <span class="s2">करके</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">हिंसा</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बिना</span> <span class="s2">जीने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अधिकार</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">किया।</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">कार्यकर्ताओं</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">दहेज</span> <span class="s2">प्रथा</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">समाप्त</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">सभी</span> <span class="s2">परिवारों</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">दबाव</span> <span class="s2">बनाने</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">बहुओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">सम्मान</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">व्यवहार</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">देश</span> <span class="s2">भर</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">इकाइयों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">आस</span><span class="s1">–</span><span class="s2">पड़ोस</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">अभियानों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">नेतृत्व</span> <span class="s2">किया।</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">कार्यकर्ता</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">निडरता</span><span class="s1">, </span><span class="s2">शक्तिशाली</span> <span class="s2">लोगों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">संस्थानों</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">लड़ने</span><span class="s1">, </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">न्याय</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">हासिल</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">दृढ़</span> <span class="s2">इच्छाशक्ति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">पहचानी</span> <span class="s2">जाने</span> <span class="s2">लगीं।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">1980 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span> <span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">में</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">ने</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">अनूठा</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">वह</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">था</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">ध्यान</span> <span class="s2">दिया</span> <span class="s2">गया।</span><span class="s1"> 1984 </span><span class="s2">तक</span> <span class="s2">भारतीय</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">अधिकांश</span> <span class="s2">हिस्सा</span> <span class="s2">बेहतर</span> <span class="s2">भविष्य</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दृष्टिकोण</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">नकार</span> <span class="s2">रहा</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">कमला</span> <span class="s2">भसीन</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">निगहत</span> <span class="s2">सईद</span> <span class="s2">ख़ान</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">लिखितसम</span><i> </i><span class="s2">क्वेस्चन्स</span><i> </i><span class="s2">ऑन</span><i> </i><span class="s2">फ़ेमिनिज़म</span><i> </i><span class="s2">एंड</span><i> </i><span class="s2">इट्स</span><i> </i><span class="s2">रेलेवेंस</span><i> </i><span class="s2">इन</span><i> </i><span class="s2">साउथ</span><i> </i><span class="s2">एशिया</span><span class="s1"> (1986) </span><span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">पर्चों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">बात</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">कोई</span> <span class="s2">उल्लेख</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">गया</span> <span class="s2">था</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">दक्षिण</span> <span class="s2">एशिया</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">अलग</span><span class="s1">–</span><span class="s2">अलग</span> <span class="s2">समस्याएँ</span> <span class="s2">हैं।</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">धर्मनिरपेक्ष</span> <span class="s2">नारीवाद</span> <span class="s2">जिसने</span> <span class="s2">पूरे</span> <span class="s2">दक्षिण</span> <span class="s2">एशिया</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">प्रति</span> <span class="s2">एकजुटता</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">कल्पना</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">थी</span><span class="s1">, </span><span class="s2">वह</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">हिंदू</span> <span class="s2">बहुसंख्यकों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">शक्ति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span><span class="s1">–</span><span class="s2">साथ</span> <span class="s2">जाति</span><span class="s1">, </span><span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">क्षेत्र</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अन्य</span> <span class="s2">शक्ति</span> <span class="s2">असंतुलन</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">संबोधित</span> <span class="s2">किए</span> <span class="s2">बिना</span> <span class="s2">दीर्घकालिक</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">सकता</span> <span class="s2">था।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">1940 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">से</span><span class="s1">, </span><span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">स्पष्ट</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">देखा</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">किस</span> <span class="s2">तरह</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">क्षेत्रों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">धार्मिक</span> <span class="s2">कट्टरवाद</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">बुरी</span> <span class="s2">तरह</span> <span class="s2">प्रभावित</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">समाज</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">विभाजित</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">धार्मिक</span> <span class="s2">कट्टरवाद</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">धार्मिक</span> <span class="s2">पहचान</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">विभाजित</span> <span class="s2">कर</span> <span class="s2">दिया।</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">साम्यवादी</span> <span class="s2">दृष्टिकोण</span> <span class="s2">सांप्रदायिकता</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">फ़ासीवाद</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">लड़ाई</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">एकता</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">विकसित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">था।</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">कोई</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">सच्चा</span> <span class="s2">जन</span> <span class="s2">पक्षधर</span> <span class="s2">नारीवादी</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">तब</span> <span class="s2">तक</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">उभर</span> <span class="s2">सकता</span> <span class="s2">था</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जब</span> <span class="s2">तक</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">वह</span> <span class="s2">जाति</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">धर्म</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">शासक</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">बाँटे</span> <span class="s2">गए</span> <span class="s2">समाज</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">संबोधित</span> <span class="s2">न</span> <span class="s2">करे।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">नयी</span> <span class="s2">दिल्ली</span> <span class="s2">में</span><span class="s1">, AIDWA </span><span class="s3">ने</span><span class="s1"> – </span><span class="s2">सात</span> <span class="s2">अन्य</span> <span class="s2">राष्ट्रीय</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span><span class="s1"> – 1993 </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">कांग्रेस</span> <span class="s2">सरकार</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">उकसावे</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">गई</span> <span class="s2">सांप्रदायिक</span> <span class="s2">कार्रवाई</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">पहला</span> <span class="s2">विशाल</span> <span class="s2">प्रदर्शन</span> <span class="s2">आयोजित</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">इसमें</span> <span class="s2">बाबरी</span> <span class="s2">मस्जिद</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">तोड़ने</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">मामला</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">था</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जिसके</span> <span class="s2">बारे</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">हिंदू</span> <span class="s2">कट्टरपंथियों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">दावा</span> <span class="s2">था</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">राम</span> <span class="s2">मंदिर</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">बना</span> <span class="s2">था।</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">अन्य</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">धर्मनिरपेक्ष</span> <span class="s2">सामाजिक</span> <span class="s2">ताने</span><span class="s1">–</span><span class="s2">बाने</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">बचाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">प्रतिबद्ध</span> <span class="s2">कार्यकर्ताओं</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">बहु</span><span class="s1">–</span><span class="s2">धार्मिक</span> <span class="s2">गठबंधन</span> <span class="s2">बनाया।</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">सदस्यों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">मुस्लिम</span> <span class="s2">विरोधी</span> <span class="s2">हिंसा</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">निष्पक्ष</span> <span class="s2">मूल्यांकन</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">राष्ट्रीय</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">संगठनों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">संयुक्त</span> <span class="s2">प्रतिनिधिमंडल</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">बनाया। </span></p>
<div id="attachment_37422" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-37422" class="size-full wp-image-37422" src="https://www.thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol3-3.jpg" alt="" width="791" height="950" srcset="https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol3-3.jpg 791w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol3-3-250x300.jpg 250w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/aidwa-vol3-3-768x922.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 791px) 100vw, 791px"><p id="caption-attachment-37422" class="wp-caption-text" style="text-align:center;"><small><span style="color: #582e50;">विमन’स इक्वालिटी अंक 1 सं 3 (अक्टूबर-दिसंबर 1988) </span></small></p></div>
<p> </p>
<h2 style="margin:3em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">अंतर</span><span class="s2">–</span><span class="s1">खंडीय</span> <span class="s1">संगठन</span> <span class="s1">की</span><span class="s2"> AIDWA </span><span class="s1">की</span> <span class="s1">रणनीति</span></strong></span></h2>
<p class="p1"><span class="s1">1980 </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">दशक</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">भारत</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">ऊर्जा</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">केंद्रित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">फ़ैसले</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बीच</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">नेतृत्व</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">खोजने</span><span class="s1">, </span><span class="s2">उन्हें</span> <span class="s2">प्रेरित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">तथा</span> <span class="s2">नेतृत्वकारी</span> <span class="s2">भूमिका</span> <span class="s2">तक</span> <span class="s2">लाने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">उनका</span> <span class="s2">विकास</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span><span class="s1">–</span><span class="s2">साथ</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">जिन</span> <span class="s2">समस्याओं</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">सामना</span> <span class="s2">करना</span> <span class="s2">पड़ता</span> <span class="s2">है</span> <span class="s2">उनके</span> <span class="s2">बारे</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">उनको</span> <span class="s2">शिक्षित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">नयी</span> <span class="s2">रणनीति</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">विकास</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">क्षेत्रों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">लेकर</span> <span class="s2">उनका</span> <span class="s2">ध्यान</span> <span class="s2">नयी</span> <span class="s2">रणनीतियों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">ओर</span> <span class="s2">गया</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जिसमें</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">का</span><span class="s1"> ‘</span><span class="s2">अंतर</span><span class="s1">–</span><span class="s2">खंडीय</span> <span class="s2">कार्यान्वयन</span><span class="s1">‘ </span><span class="s2">भी</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">है</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जो</span> <span class="s2">सदस्यों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उन</span> <span class="s2">सहयोगियों</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">पहचान</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">मदद</span> <span class="s2">करता</span> <span class="s2">है</span> <span class="s2">जिन्होंने</span> <span class="s2">जाति</span><span class="s1">, </span><span class="s2">नस्ल</span> <span class="s2">तथा</span> <span class="s2">धर्म</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">ख़ास</span> <span class="s2">तरह</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">अन्याय</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">ऐतिहासिक</span> <span class="s2">उत्पीड़न</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">सामना</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">ये</span> <span class="s2">विधियाँ</span> <span class="s2">उन</span> <span class="s2">सबक़ों</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">मिलकर</span> <span class="s2">विकसित</span> <span class="s2">हुईं</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">आत्म</span> <span class="s2">रक्षा</span> <span class="s2">समिति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">कार्यकर्ता</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">सीखा</span> <span class="s2">था</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जो</span> <span class="s2">धर्म</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जाति</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">स्थिति</span><span class="s1">, </span><span class="s2">भाषा</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">नस्ल</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">भौतिक</span> <span class="s2">असमानताओं</span> <span class="s2">बावजूद</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">ज़मींदारी</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उपनिवेशवाद</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">एकजुट</span> <span class="s2">करता</span> <span class="s2">है।</span></p>
<p class="p1"><span class="s1">‘</span><span class="s2">अंतर</span><span class="s1">–</span><span class="s2">खंडीय</span> <span class="s2">कार्यान्वयन</span><span class="s1">‘ </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">अवधारणा</span> <span class="s2">कुछ</span> <span class="s2">विस्तार</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">माँग</span> <span class="s2">करता</span> <span class="s2">है।</span> <span class="s2">समाज</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">उन</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">विभाजित</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">गया</span> <span class="s2">है</span> <span class="s2">जिनका</span> <span class="s2">एक</span><span class="s1">–</span><span class="s2">दूसरे</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">पदानुक्रमित</span> <span class="s2">संबंध</span> <span class="s2">है।</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">पृथक्करण</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">अनदेखा</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">समाज</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">जैसा</span> <span class="s2">ही</span> <span class="s2">मानने</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">मतलब</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">सकता</span> <span class="s2">है</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">या</span> <span class="s2">क्षेत्रों</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">सामना</span> <span class="s2">किए</span> <span class="s2">जाने</span> <span class="s2">वाले</span> <span class="s2">विशेष</span> <span class="s2">प्रकार</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">उत्पीड़न</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">विशेष</span> <span class="s2">शोषण</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">पहचान</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">गई</span> <span class="s2">है</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उनसे</span> <span class="s2">नहीं</span> <span class="s2">निपटा</span> <span class="s2">गया</span> <span class="s2">है।</span> <span class="s2">उदाहरण</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span><span class="s1">, </span><span class="s2">हिंदू</span> <span class="s2">सांप्रदायिकता</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">उदय</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">संदर्भ</span> <span class="s2">में</span><span class="s1">, </span><span class="s2">मुस्लिम</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">द्वारा</span> <span class="s2">अनुभव</span> <span class="s2">किए</span> <span class="s2">गए</span> <span class="s2">विशिष्ट</span> <span class="s2">उत्पीड़न</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">किसी</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">विशेष</span> <span class="s2">ध्यान</span> <span class="s2">देने</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">आवश्यकता</span> <span class="s2">है।</span> <span class="s2">वामपंथी</span> <span class="s2">राजनीतिक</span> <span class="s2">दल</span> <span class="s2">जनता</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सबसे</span> <span class="s2">वंचित</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उनके</span> <span class="s2">मूल</span> <span class="s2">मुद्दों</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">ध्यान</span> <span class="s2">केंद्रित</span> <span class="s2">करते</span> <span class="s2">हैं</span><span class="s1">; </span><span class="s2">इन</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">स्वदेशी</span> <span class="s2">समुदाय</span><span class="s1"> (</span><span class="s2">आदिवासी</span><span class="s1">), </span><span class="s2">मुस्लिम</span><span class="s1">, </span><span class="s2">दलित</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">महिलाएँ</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">हैं।</span> <span class="s2">इन</span> <span class="s2">समूहों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">विशिष्ट</span> <span class="s2">अनुभव</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">संघर्षों</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">ध्यान</span> <span class="s2">केंद्रित</span> <span class="s2">करके</span><span class="s1">, </span><span class="s2">सीपीआई</span><span class="s1">(</span><span class="s2">एम</span><span class="s1">) </span><span class="s2">जैसी</span> <span class="s2">वामपंथी</span> <span class="s2">पार्टियाँ</span> <span class="s2">और</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">जैसे</span> <span class="s2">वाम</span> <span class="s2">जन</span> <span class="s2">संगठनों</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">सामाजिक</span> <span class="s2">परिवर्तनों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सिद्धांत</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">निर्मित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">इन</span> <span class="s2">समुदायों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">जीवन</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">संघर्षों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">है।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">जैसा</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">एलिज़ाबेथ</span> <span class="s2">आर्मस्ट्रांग</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">पुस्तक</span> <span class="s2">जेंडर</span><i> </i><span class="s2">एंड</span><i> </i><span class="s2">नियोलिबरलिज़्म</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">स्पष्ट</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">है</span><span class="s1">, AIDWA </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">मामले</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अंतर</span><span class="s1">–</span><span class="s2">खंडीय</span> <span class="s2">तरीक़े</span> <span class="s2">ने</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">राजनीतिक</span> <span class="s2">लक्ष्यों</span><span class="s1">, </span><span class="s2">संगठनात्मक</span> <span class="s2">तरीक़ों</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">अभियानों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">केंद्र</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">सबसे</span> <span class="s2">अधिक</span> <span class="s2">वंचित</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">समस्याओं</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">माँगों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">लाया।</span><span class="s1"> AIDWA </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">भीतर</span> <span class="s2">अंतर</span><span class="s1">–</span><span class="s2">खंडीय</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">हाशिये</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">रहने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बीच</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">मतभेदों</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">समृद्ध</span> <span class="s2">विश्लेषण</span> <span class="s2">तैयार</span> <span class="s2">किया</span><span class="s1">, </span><span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">आवश्यकताओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span><span class="s1">–</span><span class="s2">साथ</span> <span class="s2">विशेष</span> <span class="s2">उत्पीड़न</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सवाल</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">रखा</span><span class="s1">, </span><span class="s2">जो</span> <span class="s2">सभी</span> <span class="s2">श्रमिक</span><span class="s1">–</span><span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">कामकाजी</span><span class="s1">–</span><span class="s2">ग़रीब</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">लाभान्वित</span> <span class="s2">करेगा</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">आधार</span> <span class="s2">हैं।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">जैसी</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">नेतृत्व</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">चालीस</span> <span class="s2">वर्षों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">दौरान</span><span class="s3"> AIDWA </span><span class="s2">ने</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">शहरी</span> <span class="s2">कामकाजी</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">प्रगतिशील</span> <span class="s2">मध्यम</span> <span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">बीच</span> <span class="s2">वर्गीय</span><span class="s3">–</span><span class="s2">अंत</span><span class="s3">:</span><span class="s2">संबंध</span> <span class="s2">पर</span> <span class="s2">आधारित</span> <span class="s2">आंदोलन</span> <span class="s2">विकसित</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">संगठन</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">न</span> <span class="s2">केवल</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">समान</span> <span class="s2">शोषण</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">उत्पीड़न</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">सामना</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">एकरूपता</span> <span class="s2">वाले</span> <span class="s2">जनसमूह</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">मज़दूर</span><span class="s3">–</span><span class="s2">वर्ग</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">मुक्ति</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">संघर्ष</span> <span class="s2">किया</span><span class="s3">, </span><span class="s2">बल्कि</span> <span class="s2">कृषि</span><span class="s3">–</span><span class="s2">आधारित</span> <span class="s2">श्रमिकों</span><span class="s3">, </span><span class="s2">आदिवासी</span> <span class="s2">महिलाओं</span><span class="s3">, </span><span class="s2">दलित</span> <span class="s2">महिलाओं</span><span class="s3">, </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">मुस्लिम</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">उनकी</span> <span class="s2">संपूर्ण</span> <span class="s2">जटिलताओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">जुड़ाव</span> <span class="s2">पैदा</span> <span class="s2">किया।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">सार्वजनिक</span> <span class="s2">जीवन</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">राज्य</span> <span class="s2">सभा</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सदस्य</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">तथा</span> <span class="s2">कलकत्ता</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">रहने</span> <span class="s2">वाली</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">बुज़ुर्ग</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">किए</span> <span class="s2">गए</span> <span class="s2">अपने</span> <span class="s2">कामों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">ज़रिये</span> <span class="s2">इस</span> <span class="s2">दृष्टि</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">विकसित</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">इसका</span> <span class="s2">विस्तार</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">उन्होंने</span> <span class="s2">घरे</span><span class="s3"><i>–</i></span><span class="s2">बाइरे</span> <span class="s2">पत्रिका</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">संपादकीय</span> <span class="s2">ज़िम्मेदारी</span> <span class="s2">उठाई</span><span class="s3">, 1957 </span><span class="s4">से</span> <span class="s4">लेकर</span> <span class="s3">1967 </span><span class="s2">तक</span> <span class="s2">वो</span> <span class="s2">इसकी</span> <span class="s2">संपादक</span> <span class="s2">रहीं।</span> <span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span><span class="s3"> 1968 </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">बंगाली</span> <span class="s2">भाषा</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">पत्रिका</span> <span class="s2">एकशाथे</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">संस्थापक</span> <span class="s2">संपादक</span> <span class="s2">बनीं</span><span class="s3">, </span><span class="s2">और</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">बाद</span> <span class="s2">में</span><span class="s3"> AIDWA </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">बांगला</span> <span class="s2">पत्रिका</span> <span class="s2">बन</span> <span class="s2">गई।</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">संपादक</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">उन्होंने</span> <span class="s2">यह</span> <span class="s2">सुनिश्चित</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">कि</span> <span class="s2">कामकाजी</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">का</span> <span class="s2">जीवन</span> <span class="s2">इन</span> <span class="s2">प्रकाशनों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">केंद्र</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">रहे।</span></p>
<p class="p1"><span class="s2">कनक</span> <span class="s2">मुखर्जी</span><span class="s3"> 2005 </span><span class="s2">में</span> <span class="s2">अपनी</span> <span class="s2">मृत्यु</span> <span class="s2">तक</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">कम्युनिस्ट</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">महिला</span> <span class="s2">कार्यकर्ता</span> <span class="s2">रहीं</span><span class="s3">, </span><span class="s2">जिस</span> <span class="s2">समय</span><span class="s3"> AIDWA </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">करोड़</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">अधिक</span> <span class="s2">सदस्य</span> <span class="s2">थीं।</span> <span class="s2">उन्होंने</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">पितृसत्तात्मक</span> <span class="s2">लैंगिक</span> <span class="s2">संबंधों</span><span class="s3">, </span><span class="s2">नवउदारवाद</span> <span class="s2">की</span> <span class="s2">वजह</span> <span class="s2">से</span> <span class="s2">जातिगत</span> <span class="s2">उत्पीड़न</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">धार्मिक</span> <span class="s2">सांप्रदायिकता</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">इसमें</span> <span class="s2">शामिल</span> <span class="s2">हो</span> <span class="s2">गया</span><span class="s3">, </span><span class="s2">के</span> <span class="s2">ख़िलाफ़</span> <span class="s2">लड़ने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">संगठित</span> <span class="s2">करने</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">लिए</span> <span class="s2">कठोर</span> <span class="s2">परिश्रम</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">साथ</span> <span class="s2">बनाई</span> <span class="s2">गई</span><span class="s3"> AIDWA </span><span class="s2">की</span> <span class="s2">रणनीतियों</span> <span class="s2">को</span> <span class="s2">साझा</span> <span class="s2">किया।</span> <span class="s2">समाज</span><span class="s3">, </span><span class="s2">धर्म</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">जातीयता</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">सभी</span> <span class="s2">खंडों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">कामगार</span> <span class="s2">शहरी</span> <span class="s2">और</span> <span class="s2">ग्रामीण</span> <span class="s2">महिलाओं</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">अधिकारों</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">एक</span> <span class="s2">अथक</span> <span class="s2">सेनानी</span> <span class="s2">के</span> <span class="s2">रूप</span> <span class="s2">में</span> <span class="s2">मुखर्जी</span> <span class="s2">ने</span> <span class="s2">जो</span> <span class="s2">उदाहरण</span> <span class="s2">स्थापित</span> <span class="s2">किया</span> <span class="s2">वो</span> <span class="s2">आज</span> <span class="s2">भी</span> <span class="s2">महत्वपूर्ण</span> <span class="s2">बना</span> <span class="s2">हुआ</span> <span class="s2">है।</span></p>
<div id="attachment_37455" class="wp-caption aligncenter"><img loading="lazy" decoding="async" aria-describedby="caption-attachment-37455" class="size-full wp-image-37455" src="https://www.thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photo-6.jpg" alt="" width="791" height="950" srcset="https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photo-6.jpg 791w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photo-6-250x300.jpg 250w, https://thetricontinental.org/wp-content/uploads/2021/03/photo-6-768x922.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 791px) 100vw, 791px"><p id="caption-attachment-37455" class="wp-caption-text" style="text-align:center;"><small><span style="color: #582e50;">अखिल भारतीय जनवादी महिला समिति का तीसरा सम्मेलन, पश्चिम बंगाल, 9-12 अक्टूबर 1990। कनक, सफ़ेद कपड़ों में, सामने की पंक्ति में दाईं ओर से दूसरे स्थान पर खड़ी हैं।</span></small></p></div>
<p> </p>
<hr>
<h3 style="margin:2em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong><span class="s1">संदर्भ</span> <span class="s1">ग्रंथ:</span></strong></span></h3>
<p>AIDWA. <em>Aims &amp; Objects Program Constitution of All India Democratic Women’s Association, Adopted at the First Conference of the All India Democratic Women’s Association, Held in Madras on 10–12 March, 1981</em>. New Delhi: no pub., 1981.</p>
<p>AIDWA. ‘Homage: Comrade Kanak Mukherjee’, <em>Women’s Equality.</em> (October–December 2004 &amp; January–March 2005): 3.</p>
<p>Armstrong, Elisabeth. <em>Interview with Kanak Mukherjee</em>, 6 August 1994.</p>
<p>Armstrong, Elisabeth. <em>Gender and Neoliberalism: All India Democratic Women’s Association and the Fight for Socialism</em>. New Delhi: LeftWord Books, 2021.</p>
<p>Bhasin, Kamla and Khan, Nighat Said. <em>Some Questions on Feminism and Its Relevance in South Asia. </em>New Delhi: Kali for Women, 1986.</p>
<p>Bhattacharya, Malini. ‘An Interview with Kanak Mukherjee,’ <em>Women’s Equality.</em> (April–June, 1998): 28-30.</p>
<p>Chakravartti, Renu. <em>Communists in Indian Women’s Movement. </em>New Delhi: People’s Publishing House, 1980.</p>
<p>Chatterji, Joya. <em>Spoils of Partition: Bengal and India, 1947–1967</em>. New York: Cambridge University Press, 2007.</p>
<p>Chattopadhyay, Suchetana. <em>An Early Communist: Muzaffar Ahmad in Calcutta, 1913–1929</em>. New Delhi: Tulika Books, 2012.</p>
<p>Marik, Soma. ‘Breaking Through a Double Invisibility: The Communist Women of Bengal, 1939–1948’, <em>Critical Asian Studies,</em> 45, no.1 (2013): 79–118.</p>
<p>Menon, Parvathi. <em>Breaking Barriers: Stories of Twelve Women.</em> New Delhi: Leftword Books, 2005.</p>
<p>Mukherjee, Kanak. ‘Save from Dishonour Your Bengali Sisters’, <em>People’s War.</em> 9 January 1944.</p>
<p>Mukherjee, Kanak, <em>Narimukti Andolan O Amra</em>. Calcutta: National Book Agency, 1993.</p>
<p>Mukherjee, Kanak. ‘Our Famine-Homeless Sisters’ Plight: Bengal Government’s Work Houses Closing Down’, <em>People’s War. </em>24 September 1944.</p>
<p>Mukherjee, Kanak.<em> Women’s Emancipation Movement in India: A Marxist View.</em> New Delhi: National Book Centre, 1989.</p>
<p>‘Report of the Women’s Delegation to Bhopal, Ahmedabad and Surat’, <em>Equality</em> 5, no. 1 (January–June 1993): 10–22.</p>
<p>Roy, Anwesha. <em>Making Peace, Making Riots: Communalism and Communal Violence, Bengal 1940–1947</em>. Cambridge: Cambridge University Press, 2018.</p>
<p>Sarkar, Paromita. ‘Kanak Mukherjee: Ekti Rajnaitik Jiban</p>
<p>(1921–2005)’, (unpublished MPhil, University of Calcutta, 2014).</p>
<p>Tricontinental: Institute for Social Research. <em>One Hundred Years of the Communist Movement in India.</em></p>
<p>Sengupta, Amalendu. <em>Uttal Challish: Asamapto Biplab</em>. Kolkata: Parul Publishers, 1957.</p>
<hr>
<div class="page" title="Page 39">
<div class="layoutArea">
<div class="column">
<h3 style="margin:2em 0;"><span style="color: #582e50;"><strong>Notes</strong></span></h3>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> Sarkar, <em>Kanak Mukherjee</em>, 16-18.</p>
<p><a href="#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> Nag, interview, 2001, cited in Marik, 2013.</p>
<p><a href="#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> Chakravartti, <em>Communists in Indian Women’s Movement. </em></p>
<p><a href="#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> Sarkar, <em>Kanak Mukherjee</em>, 50.</p>
<p><a href="#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> Chattopadhyay, <em>An Early Communist,</em> 50-88.</p>
<p><a href="#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Sengupta, 1957.</p>
<p><a href="#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> Sarkar, <em>Kanak Mukherjee</em>.</p>
<p><a href="#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> Marik, ‘Breaking Through a Double Invisibility’, 93.</p>
<p><a href="#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> Chakravartti, <em>Communists in Indian Women’s Movement</em>, 9.</p>
<p><a href="#_ednref10" name="_edn10">[10]</a> Bhattacharya, ‘An Interview with Kanak Mukherjee’, 29.</p>
<p><a href="#_ednref11" name="_edn11">[11]</a> Chakravartti, <em>Communists in Indian Women’s Movement</em>, 10.</p>
<p><a href="#_ednref12" name="_edn12">[12]</a> Communalism in South Asia refers to the idea that religious communities are political communities with secular interests that are opposed to each other. Political parties that subscribe to the worldview of communalism are called communal parties; terms like ‘communal violence’ and ‘communal riots’ are used to refer to clashes between people belonging to different religious communities in the context of an atmosphere charged with communalism.</p>
<p><a href="#_ednref13" name="_edn13">[13]</a> Sarkar, <em>Kanak Mukherjee</em>.</p>
<p><a href="#_ednref14" name="_edn14">[14]</a> Bhattacharya, ‘An Interview with Kanak Mukherjee’.</p>
<p><a href="#_ednref15" name="_edn15">[15]</a> Sarkar, <em>Kanak Mukherjee</em>, our translation.</p>
<p><a href="#_ednref16" name="_edn16">[16]</a> Tricontinental: Institute for Social Research, <em>One Hundred Years of the Communist Movement in India </em></p>
<p><a href="#_ednref17" name="_edn17">[17]</a> Mukherjee, <em>Women’s Emancipation Movement in India</em>.</p>
<p><a href="#_ednref18" name="_edn18">[18]</a> AIDWA, <em>Aims and Objects Programme,</em> 1981.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>

<!--
Performance optimized by W3 Total Cache. Learn more: https://www.boldgrid.com/w3-total-cache/?utm_source=w3tc&utm_medium=footer_comment&utm_campaign=free_plugin

Object Caching 9/364 objects using Memcached
Page Caching using Disk: Enhanced 
Lazy Loading (feed)
Minified using Disk
Database Caching 5/162 queries in 0.107 seconds using Memcached

Served from: thetricontinental.org @ 2026-10-01 17:51:05 by W3 Total Cache
-->